Co gdy żaden ze spadkobierców nie chce wziąć samochodu ze spadku? Sprzedaż licytacyjna jako ostateczność

Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. W sprawach indywidualnych zalecamy konsultację z radcą prawnym lub adwokatem.

Ojciec zostawił samochód, dwa rachunki bankowe i długi. Syn chciał, żeby siostra wzięła auto. Siostra — żeby wziął brat. Żadne z nich nie wyrażało zgody na przejęcie pojazdu. Co w takiej sytuacji zrobi sąd? Nie może przyznać samochodu żadnemu ze spadkobierców wbrew jego woli. Jedynym wyjściem jest sprzedaż licytacyjna. Sprawa SR Poznań I Ns 2045/19 pokazuje, jak wygląda dział spadku gdy strony nie mogą dojść do porozumienia co do konkretnego składnika — i jak przy tej okazji rozlicza się długi, koszty pogrzebu, ubezpieczenie auta i koszty notarialne.

Spis treści

Trzy sposoby działu spadku — który jest priorytetowy?
Dlaczego sąd nie może przyznać składnika wbrew woli spadkobiercy?
Sprzedaż licytacyjna — kiedy i jak?
Co się dzieje z sumą uzyskaną ze sprzedaży licytacyjnej?
Środki pieniężne na rachunkach bankowych — jak się je dzieli?
Rozliczenie długów spadkowych przy dziale — co podlega zwrotowi?
Szczegółowy katalog długów rozliczonych w sprawie I Ns 2045/19
Rozliczenie nakładów na spadek — co to jest i co podlega zwrotowi?
Dlaczego sąd rozlicza spłaty, długi i nakłady w osobnych punktach?
Małoletni uczestnik postępowania — zgoda sądu rodzinnego
Praktyczne wskazówki
FAQ

Trzy sposoby działu spadku — który jest priorytetowy?

Gdy kilkoro spadkobierców ma udział w konkretnym składniku majątkowym — samochodzie, mieszkaniu, nieruchomości — muszą zdecydować, jak z tej współwłasności wyjść. Kodeks cywilny przewiduje trzy metody, stosowane w określonej kolejności:

Metoda pierwsza — podział fizyczny. Rzecz dzieli się na części i każdy dostaje swoją część. Sprawdza się przy nieruchomościach gruntowych. Przy samochodzie — jest całkowicie niemożliwa.

Metoda druga — przyznanie jednemu ze spadkobierców z obowiązkiem spłaty. Sąd przyznaje składnik jednemu ze spadkobierców, który spłaca pozostałych proporcjonalnie do ich udziałów. Warunek bezwzględny: zgoda osoby, której składnik ma być przyznany.

Metoda trzecia — sprzedaż licytacyjna. Sąd zarządza sprzedaż rzeczy stosownie do przepisów k.p.c., a uzyskana suma dzielona jest między spadkobierców. Jest to metoda ostateczna — stosowana gdy żadna z poprzednich nie jest możliwa.

Sąd Rejonowy w Poznaniu w postanowieniu z dnia 4 grudnia 2019 r. (sygn. I Ns 2045/19) wyraźnie wskazał, że sprzedaż licytacyjna „jest traktowana jako sposób ostateczny” i „znajduje zastosowanie właśnie w takich stanach faktycznych” jak opisany — gdy żaden ze spadkobierców nie wyraził zgody na przyznanie mu rzeczy.

Dlaczego sąd nie może przyznać składnika wbrew woli spadkobiercy?

Jest to zasada utrwalona zarówno w orzecznictwie, jak i w przepisach. Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 4 listopada 1998 r. (II CKN 347/98) wyraźnie stwierdził, że „sąd jest zobowiązany do zarządzenia sprzedaży, bowiem sąd nie może przyznać określonego przedmiotu danemu spadkobiercy wbrew jego woli” (uchwała SN z 7 stycznia 1970 r., III CZP 92/69).

Zasada ta wynika z fundamentalnego charakteru prawa własności — nikt nie może być zmuszony do nabycia własności rzeczy, której nie chce. Gdyby sąd mógł przyznać samochód wbrew woli, zmuszałby spadkobiercę do:
— uiszczenia spłaty na rzecz rodzeństwa (której może nie mieć),
— zajęcia się rzeczą, której nie potrzebuje i nie chce,
— ponoszenia kosztów utrzymania, ubezpieczenia i przechowywania niechcianego składnika.

W sprawie I Ns 2045/19 wnioskodawca (brat) wniósł o przyznanie samochodu siostrze. Siostra — o przyznanie go bratu. Żadne z nich nie wyrażało zgody na przejęcie pojazdu na siebie. Sąd zarządził sprzedaż licytacyjną — jedyne możliwe wyjście.

Sprzedaż licytacyjna — kiedy i jak?

Sprzedaż licytacyjna zarządzona przez sąd odbywa się w trybie przepisów kodeksu postępowania cywilnego o egzekucji z ruchomości — za pośrednictwem komornika sądowego. Jej etapy:

Krok 1 — uprawomocnienie się postanowienia o dziale. Dopiero gdy orzeczenie sądu jest prawomocne, można przystąpić do egzekucji.

Krok 2 — wszczęcie egzekucji. Jeden ze spadkobierców (lub oboje) składa wniosek egzekucyjny do komornika, dołączając prawomocne postanowienie sądu.

Krok 3 — wycena i licytacja. Komornik wycenia pojazd i wyznacza termin licytacji. Cena wywołania na pierwszej licytacji wynosi 3/4 szacunkowej wartości. Jeżeli pierwsza licytacja jest bezskuteczna — organizowana jest druga, z ceną wywołania 1/2 wartości.

Krok 4 — podział sumy uzyskanej ze sprzedaży. Po potrąceniu kosztów egzekucyjnych należnych komornikowi suma dzielona jest między spadkobierców proporcjonalnie do udziałów — lub zgodnie z dyspozycją sądu, jeżeli sąd uwzględnił przy podziale dodatkowe rozliczenia.

W sprawie I Ns 2045/19 sąd orzekł, że suma uzyskana ze sprzedaży samochodu F. (*) będzie — po potrąceniu kosztów egzekucyjnych i zwrocie poniesionych przez strony kosztów egzekucyjnych — podlegała podziałowi po ½ dla każdego ze spadkobierców.

Co się dzieje z sumą uzyskaną ze sprzedaży licytacyjnej?

Sąd zarządzając sprzedaż licytacyjną może jednocześnie orzec o podziale sumy uzyskanej ze sprzedaży — albo odroczyć to rozstrzygnięcie do czasu przeprowadzenia sprzedaży (art. 625 k.p.c.).

W typowej sytuacji, gdy nie ma innych rozliczeń — suma dzieli się proporcjonalnie do udziałów. Przy dwóch spadkobiercach po ½ — każdy dostaje połowę kwoty po potrąceniu kosztów.

Jeżeli przy dziale rozliczano też inne należności (długi spadkowe, nakłady, pożytki) — sąd może uwzględnić te rozliczenia przy określeniu, jak podzielona zostanie suma ze sprzedaży. W praktyce jednak — szczególnie gdy sprzedaż odbędzie się dopiero po jakimś czasie — wygodniejsze jest orzeczenie o spłatach i rozliczeniach osobno, a podział sumy ze sprzedaży zostawić komornikowi do wykonania według wskazania sądu.

Środki pieniężne na rachunkach bankowych — jak się je dzieli?

Środki pieniężne są najprostszym składnikiem do podziału przy dziale spadku — bo nie wymagają wyceny, są płynne i łatwo podzielne.

W sprawie I Ns 2045/19 w skład spadku wchodziły środki na dwóch rachunkach bankowych (firmowym i osobistym). Część z nich została już wydatkowana na spłatę długów spadkowych przed wszczęciem postępowania — przez uczestniczkę postępowania (siostrę) działającą przez przedstawicielkę ustawową (matkę), która zarządzała rachunkami po śmierci ojca.

Sąd ustalił skład spadku na dzień otwarcia (śmierci ojca) — a więc według stanu sprzed wydatkowania. Natomiast przy podziale uwzględnił faktyczny stan rachunków po dokonanych wydatkach — bo wydatkowane kwoty zostały rozliczone osobno jako spłacone długi.

Pozostałe środki na każdym z rachunków zostały podzielone między brata i siostrę według tego, kto i ile faktycznie dysponował — co było spójne z ich stanowiskami i stanem kont na dzień orzekania.

Rozliczenie długów spadkowych przy dziale — co podlega zwrotowi?

Artykuł 686 k.p.c. wprost stanowi, że w postępowaniu działowym sąd rozstrzyga o wzajemnych roszczeniach między współspadkobiercami z tytułu „spłaconych długów spadkowych”. Podstawa materialnoprawna to art. 1035 k.c. w zw. z art. 207 k.c. — wydatki związane z rzeczą wspólną ponoszą współwłaściciele proporcjonalnie do udziałów.

Do długów spadkowych zalicza się (art. 922 § 3 k.c.):
— zobowiązania majątkowe spadkodawcy istniejące w chwili śmierci (faktury, kredyty, zaległości podatkowe, zobowiązania wobec ZUS),
— koszty pogrzebu w zakresie odpowiadającym zwyczajom środowiskowym,
— koszty postępowania spadkowego.

Jeżeli jeden ze spadkobierców pokrył dług spadkowy ze swoich środków — ma roszczenie do pozostałych o zwrot ich proporcjonalnej części.

Wzór rozliczenia: kwota długu × udział pozostałego spadkobiercy = kwota do zwrotu.

Przy udziałach po ½: każdy dług pokryty przez jednego ze spadkobierców dzieli się na pół — pokrywający ma roszczenie o zwrot ½ od drugiego.

Szczegółowy katalog długów rozliczonych w sprawie I Ns 2045/19

W tej sprawie sąd dokonał rozliczenia zarówno długów pokrytych przez siostrę (uczestniczkę), jak i przez brata (wnioskodawcę). Było to szczególnie bogate rozliczenie — ojciec prowadził działalność gospodarczą i pozostawił różnorodne zobowiązania.

Długi pokryte przez siostrę (łącznie 15 247,13 zł):

Zobowiązania firmowe:
— faktura za telefon w sieci O. — 149,16 zł,
— zobowiązania wobec kontrahenta firmy — 1 700,00 zł i 500,85 zł,
— faktura za usługi biura rachunkowego — 258,30 zł,
— inne opłaty i prowizje — 106,20 zł.

Zobowiązania publicznoprawne:
— zaległości wobec ZUS — 1 524,43 zł,
— podatek VAT i PIT za sierpień 2018 r. — 1 148,00 zł,
— zadłużenie na rachunku bankowym wspólnym ze byłą żoną — 1 218,19 zł,
— zadłużenie w (…) S.A. — 413,76 zł,
— połowa zadłużenia przy zamykaniu rachunku (…) S.A. — 18,92 zł.

Koszty pogrzebu:
— wynagrodzenie księdza — 500,00 zł,
— opłata za miejsce pogrzebowe — 2 380,00 zł,
— wynagrodzenie organisty — 100,00 zł,
— kwiaty na pogrzeb — 240,00 zł,
— osłony na grób — 150,00 zł,
— stypa — 270,00 zł,
— nagrobek — 2 934,00 zł,
— pozwolenie i odbiór nagrobka — 280,00 zł,
— położenie bruku przy grobie — 200,00 zł,
— podsypanie grobu — 50,00 zł.

Długi pokryte przez brata (łącznie 3 139,75 zł):
— koszty pogrzebu — 448,40 zł,
— zaległości wobec ZUS — 1 524,43 zł,
— podatek VAT i PIT za sierpień 2018 r. — 1 148,80 zł,
— zadłużenie przy zamknięciu rachunku (…) S.A. — 18,92 zł.

Sąd stwierdził, że łączna różnica wynosi 12 107,38 zł na korzyść siostry — i taką kwotę zasądził od brata na jej rzecz tytułem rozliczenia długów.

Rozliczenie nakładów na spadek — co to jest i co podlega zwrotowi?

Obok długów spadkowych art. 686 k.p.c. przewiduje rozliczenie „nakładów poczynionych na spadek”. Nakłady to wydatki poniesione przez jednego ze spadkobierców na majątek wchodzący w skład spadku — już po otwarciu spadku (śmierci spadkodawcy).

Przykłady nakładów:
— koszty ubezpieczenia samochodu należącego do spadku,
— koszty badania technicznego pojazdu,
— zakup niezbędnych części do pojazdu (np. akumulatora),
— koszty notarialne związane z uzyskaniem poświadczenia dziedziczenia.

Nakłady różnią się od długów spadkowych: długi to zobowiązania, które istniały już w chwili śmierci spadkodawcy — nakłady to wydatki poniesione po śmierci, na utrzymanie lub zabezpieczenie masy spadkowej.

W sprawie I Ns 2045/19:

Nakłady poniesione przez siostrę (łącznie 2 024,97 zł):
— zakup paliwa do samochodu — 200,00 zł,
— ubezpieczenie samochodu — 1 369,00 zł,
— badanie techniczne samochodu — 98,00 zł,
— koszty notarialne (poświadczenie dziedziczenia) — 357,97 zł.

Nakłady poniesione przez brata (łącznie 757,97 zł):
— zakup akumulatora do samochodu — 400,00 zł,
— koszty notarialne (poświadczenie dziedziczenia) — 357,97 zł.

Różnica: 1 267,00 zł na korzyść siostry — zasądzone od brata na jej rzecz tytułem rozliczenia nakładów.

Dlaczego sąd rozlicza spłaty, długi i nakłady w osobnych punktach?

W sprawie I Ns 2045/19 sąd wyraźnie wskazał, że rozlicza poszczególne kategorie w oddzielnych punktach sentencji — i wyjaśnił dlaczego: „Sąd nie rozliczał wszystkich spłat w jednym punkcie, ponieważ inny jest tytuł zasądzenia kwoty tytułem spłaty w związku z dokonaniem działu spadku, a inny z tytułu rozliczenia nakładów i długów spadkowych.”

To ważne rozróżnienie — nie tylko formalne, ale i materialne:

Spłata z tytułu działu — wynika z różnicy wartości składników przyznanych poszczególnym spadkobiercom. Jeżeli jeden dostał składniki warte więcej niż wynika z jego udziału — musi dopłacić pozostałym. Podstawa: art. 212 § 1 k.c.

Rozliczenie długów spadkowych — wynika z faktu pokrycia przez jednego ze spadkobierców wspólnego zobowiązania. Podstawa: art. 1035 k.c. w zw. z art. 207 k.c.

Rozliczenie nakładów — wynika z poniesienia przez jednego ze spadkobierców wydatków na wspólny majątek po otwarciu spadku. Podstawa: art. 686 k.p.c. w zw. z art. 207 k.c.

Oddzielne ujęcie pozwala na zachowanie przejrzystości rozliczenia i umożliwia potrącenie wzajemnych wierzytelności — bo każda ze stron może być jednocześnie zobowiązana do spłaty i uprawniona do zwrotu długów lub nakładów.

Małoletni uczestnik postępowania — zgoda sądu rodzinnego

Sprawa I Ns 2045/19 zawierała jeszcze jeden element warty odnotowania: jednym ze spadkobierców była małoletnia siostra (13 lat), działająca przez przedstawicielkę ustawową — matkę.

Czynności przekraczające zakres zwykłego zarządu majątkiem małoletniego wymagają zgody sądu opiekuńczego (art. 101 § 3 k.r.o.). Do takich czynności należy m.in. złożenie wniosku o dział spadku i zawarcie ugody działowej.

W tej sprawie Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 31 maja 2019 r. (sygn. IV Nsm 302/19) zezwolił matce na złożenie wniosku o dział spadku i zawarcie ugody — co umożliwiło skuteczne działanie małoletniej uczestniczki w postępowaniu działowym.

Jest to wymóg, o którym często zapominają rodzice reprezentujący małoletnich dzieci w sprawach spadkowych. Brak zgody sądu rodzinnego na czynność przekraczającą zwykły zarząd może prowadzić do nieważności tej czynności.

Praktyczne wskazówki

Nie chcesz samochodu ze spadku — powiedz to wyraźnie. Jeżeli nie chcesz przejąć konkretnego składnika na własność, złóż wyraźne oświadczenie procesowe. Sąd nie może przyznać Ci czegoś wbrew Twojej woli — ale musi to wiedzieć.

Zbieraj rachunki za wszystkie wydatki związane ze spadkiem. Ubezpieczenie auta, paliwo, badanie techniczne, koszty notarialne poświadczenia dziedziczenia, koszty pogrzebu, opłaty do ZUS, zaległości podatkowe — wszystko to podlega rozliczeniu przy dziale, jeżeli jest odpowiednio udokumentowane.

Pamiętaj o zobowiązaniach publicznoprawnych. Zaległości ZUS, podatek VAT, PIT za ostatni miesiąc działalności — to długi spadkowe, które wchodzą w skład masy spadkowej i podlegają rozliczeniu między spadkobierców. Nie są to zobowiązania wyłącznie jednego z dziedziczących.

Jeżeli dziedziczy małoletni — uzyskaj zgodę sądu rodzinnego. Przed złożeniem wniosku o dział spadku lub zawarciem ugody działowej w imieniu małoletniego dziecka konieczna jest zgoda sądu opiekuńczego. Bez niej czynność jest nieważna.

Rozliczenia przy dziale warto ustalić przed wszczęciem postępowania. Im więcej kwestii strony uzgodnią przed złożeniem wniosku — tym szybciej i taniej zakończy się postępowanie. Ugoda działowa uwzględniająca wszystkie roszczenia wzajemne jest zawsze lepsza niż wielomiesięczne postępowanie sądowe.

FAQ

Czy sprzedaż licytacyjna zawsze oznacza niższą cenę niż rynkowa?
Niekoniecznie — choć w praktyce ceny uzyskiwane na licytacjach komorniczych bywają niższe niż ceny rynkowe, bo krąg potencjalnych nabywców jest ograniczony. Pierwsza licytacja zaczyna od 3/4 ceny szacunkowej, druga od 1/2. Jeżeli i druga licytacja jest bezskuteczna — sprawa komplikuje się dalej. Dlatego warto rozważyć ugodowe wyjście ze współwłasności, np. sprzedaż pojazdu na wolnym rynku za porozumieniem obu spadkobierców.

Co jeśli jeden ze spadkobierców chce kupić samochód na licytacji?
Może jak każda inna osoba — złożyć ofertę na licytacji komorniczej. Jeżeli jego oferta jest najwyższa — wygrywa licytację i nabywa samochód. Nie ma żadnego pierwszeństwa ani preferencji dla spadkobierców przy zakupie na licytacji.

Czy koszty postępowania działowego (opłaty sądowe, wynagrodzenie pełnomocnika) podlegają rozliczeniu między spadkobierców?
Koszty postępowania działowego rozlicza sąd w orzeczeniu kończącym sprawę — na podstawie art. 520 k.p.c. Zasadą jest, że każdy uczestnik ponosi koszty związane ze swoim udziałem. Przy sprzeczności interesów sąd może je stosownie rozdzielić lub obciążyć jednego z uczestników.

Czy małoletni spadkobierca może uczestniczyć w postępowaniu działowym bez zgody sądu rodzinnego?
W czynnościach nieprzekraczających zwykłego zarządu — tak, przedstawiciel ustawowy może działać samodzielnie. Ale złożenie wniosku o dział, zawarcie ugody, przyjęcie lub odrzucenie składnika majątkowego — to czynności przekraczające zwykły zarząd, wymagające zgody sądu opiekuńczego. Bez niej czynność jest bezskuteczna.

Zapraszamy do kontaktu z Kancelarią w sprawach dotyczących działu spadku i podziału majątku.

Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Stan prawny na datę publikacji.