Co się dzieje z udziałem wydziedziczonego dziecka — czy przepada, czy przechodzi na wnuki?
Co się dzieje z udziałem wydziedziczonego dziecka — czy przepada, czy przechodzi na wnuki?
Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej.
Szybka odpowiedź: Udział wydziedziczonego dziecka nie przepada i nie zwiększa udziałów pozostałych spadkobierców. Przechodzi na zstępnych wydziedziczonego — czyli na wnuki spadkodawcy. Jest to skutek analogiczny do sytuacji, gdy dziecko nie dożyło otwarcia spadku. Zasadę tę przesądził Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 3 grudnia 2015 r. (sygn. III CZP 85/15) i potwierdził Sąd Okręgowy w Poznaniu w postanowieniu z dnia 3 czerwca 2016 r. (sygn. II Ca 1654/15).
Spis treści
- Co dzieje się z udziałem po wyłączeniu jednego ze spadkobierców?
- Zasada wstępowania zstępnych — art. 931 § 2 k.c.
- Dlaczego udział nie przechodzi na pozostałych spadkobierców?
- Obliczanie udziałów po wydziedziczeniu — przykład
- Sprawa poznańska — jak przeliczono udziały?
- FAQ
Co dzieje się z udziałem po wyłączeniu jednego ze spadkobierców?
Gdy jeden ze spadkobierców ustawowych zostaje wydziedziczony lub wyłączony testamentem negatywnym, w masie spadkowej pozostaje „wolny” udział — ten, który normalnie przypadałby wyłączonemu. Pojawia się pytanie: co się z nim dzieje?
Możliwe są trzy scenariusze: udział przechodzi na pozostałych spadkobierców (zwiększają swoje udziały), udział przechodzi na zstępnych wyłączonego (wnuki), udział przepada i przejmuje go Skarb Państwa.
Polskie prawo spadkowe — zgodnie z uchwałą Sądu Najwyższego z dnia 3 grudnia 2015 r. (sygn. III CZP 85/15) — przyjmuje scenariusz drugi: udział przechodzi na zstępnych wyłączonego.
Zasada wstępowania zstępnych — art. 931 § 2 k.c.
Art. 931 § 2 k.c. stanowi, że jeżeli dziecko spadkodawcy nie dożyło chwili otwarcia spadku, udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada jego dzieciom w częściach równych.
Przepis ten mówi o niezdożyciu do chwili otwarcia spadku. Wydziedziczony żyje — ale jego sytuacja prawna jest, jak stwierdził Sąd Najwyższy, „podobna do sytuacji osoby, która nie dożyła chwili otwarcia spadku.”
Wydziedziczony traci przymiot spadkobiercy. Skutek jest identyczny jak przy śmierci przed spadkodawcą: jego udział nie zwiększa udziałów rodzeństwa, lecz przechodzi na jego dzieci. Art. 931 § 2 k.c. stosuje się odpowiednio.
Dlaczego udział nie przechodzi na pozostałych spadkobierców?
Gdyby udział wydziedziczonego przechodził na pozostałych spadkobierców, oznaczałoby to, że wydziedziczenie jednego dziecka automatycznie wzbogaca pozostałe rodzeństwo. Byłoby to sprzeczne z logiką przepisów — bo zachowek zstępnych wydziedziczonego (art. 1011 k.c.) obliczałby się od mniejszej podstawy.
Co więcej — wyłączałoby to całkowicie wnuki wydziedziczonego od jakiegokolwiek udziału w spadku, mimo że nie popełnili żadnego z czynów uzasadniających wydziedziczenie. Wydziedziczenie ma charakter ściśle osobisty — jak zaakcentował Sąd Okręgowy w Poznaniu: „Ściśle osobisty charakter przyczyn wydziedziczenia wskazuje bowiem, że tylko i wyłącznie ten, kogo dana przyczyna dotyczy, może zostać skutecznie wydziedziczony na jej podstawie.”
Obliczanie udziałów po wydziedziczeniu — przykład
Przykład: Spadkodawca Jan ma troje dzieci: Annę, Marka i Piotra. Anna ma dwoje własnych dzieci — Zofię i Tomasza. Spadkodawca wydziedzicza Annę.
Przy dziedziczeniu ustawowym bez wydziedziczenia: Anna — 1/3, Marek — 1/3, Piotr — 1/3.
Po wydziedziczeniu Anny: Anna — 0 (wykluczona), Marek — 1/3, Piotr — 1/3, Zofia (córka Anny) — 1/6, Tomasz (syn Anny) — 1/6.
Udział Anny (1/3) przeszedł na jej dzieci i podzielił się równo między Zofię i Tomasza. Marek i Piotr nie skorzystali na wydziedziczeniu siostry.
Sprawa poznańska — jak przeliczono udziały?
W sprawie II Ca 1654/15 układ był następujący. Spadkodawca B. R. miał dwoje dzieci: wydziedziczoną córkę A. G. oraz córkę D. R., która zmarła przed ojcem. D. R. miała dwoje dzieci (wnuki spadkodawcy): B. L. i S. L. A. G. miała syna P. G.
Gdyby dziedziczono wyłącznie z ustawy bez wydziedziczenia: A. G. — 1/2, B. L. — 1/4 (wstępując w miejsce nieżyjącej matki D. R.), S. L. — 1/4.
Po wydziedziczeniu A. G.: jej udział (1/2) przeszedł na jej syna P. G. Sąd Okręgowy w Poznaniu orzekł: P. G. — 1/2, S. L. — 1/4, B. L. — 1/4.
Jak widać — Marek i Sławomir, dzieci D. R., nie skorzystali na wydziedziczeniu ciotki. Jej udział nie powiększył ich udziałów, lecz trafił do jej syna Piotra.
FAQ
Czy wydziedziczenie jednego dziecka zwiększa udziały pozostałych dzieci? Nie — udział wydziedziczonego przechodzi na jego zstępnych (wnuki spadkodawcy), a nie na rodzeństwo wydziedziczonego. Potwierdził to Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 3 grudnia 2015 r. (sygn. III CZP 85/15).
Co jeśli wydziedziczone dziecko nie ma własnych dzieci? Jeżeli wydziedziczony nie ma zstępnych, jego udział zwiększa udziały pozostałych spadkobierców ustawowych. Nie ma bowiem nikogo, kto mógłby wstąpić na jego miejsce.
Czy wnuki wydziedziczonego dziedziczą po dziadku w takich samych udziałach, jak inne wnuki? Nie zawsze — zależy to od struktury rodziny. Wnuki wydziedziczonego dziedziczą łącznie udział, który przypadałby ich wydziedziczonemu rodzicowi, i dzielą go między siebie równo.
Czy wydziedziczenie ma ten sam skutek co odrzucenie spadku, jeśli chodzi o wnuki? Tak — w obu przypadkach wnuki wstępują na miejsce rodzica: przy odrzuceniu spadku na podstawie art. 1020 k.c., przy wydziedziczeniu na podstawie analogicznego stosowania art. 931 § 2 k.c.
Czy można zapobiec przejściu udziału wydziedziczonego na jego dzieci? Tak — spadkodawca może wydziedziczyć zarówno dziecko, jak i wnuki, wskazując stosowne przyczyny wobec każdego z nich w testamencie. Wydziedziczenie jednej osoby nie rozciąga się automatycznie na jej zstępnych.
Zapraszamy do kontaktu z kancelarią w sprawach dotyczących prawa spadkowego.
Kancelaria KOWALAK JĘDRZEJEWSKA KONRADY I PARTNERZY ADWOKACI I RADCOWIE PRAWNI ul. Mickiewicza 18a/3, 60-834 Poznań tel.: +48 61 222 49 63 kancelaria@prawnikpoznanski.pl www.prawospadkowepoznan.pl
Autorem artykułu jest radca prawny Bartosz Kowalak.