Czy art. 5 KC i nowy art. 997¹ KC mogą obniżyć zachowek? Zasady współżycia społecznego i nowe przepisy w sprawach zachowkowych

Czy art. 5 KC i nowy art. 997¹ KC mogą obniżyć zachowek? Zasady współżycia społecznego i nowe przepisy w sprawach zachowkowych

Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej.

Spis treści

Zachowek jako prawo bezwzględne — czy można je ograniczyć?
Art. 5 KC w sprawach zachowkowych — wyjątkowe narzędzie dla wyjątkowych przypadków
Nowy art. 997¹ KC — obniżenie zachowku od maja 2026 roku
Stare narzędzie kontra nowe — czym się różnią?
Z ciekawym problemem zmierzył się Sąd Okręgowy w Poznaniu
Praktyczne wskazówki
FAQ

Zachowek jako prawo bezwzględne — czy można je ograniczyć?

Zachowek jest instytucją silnie chroniącą uprawnionego. Ustawodawca zaprojektował go jako tarczę przed wolą spadkodawcy — nikt nie może skutecznie pozbawić najbliższych zachowku samym testamentem ani darowiznami, chyba że spełnione są ściśle określone przesłanki wydziedziczenia. Prawo do zachowku jest zatem, co do zasady, odporne na wolę spadkodawcy.

Ale czy jest odporne na wszystko?

Przez wiele lat jedynym instrumentem pozwalającym na ograniczenie lub odmowę zasądzenia zachowku była klauzula generalna z art. 5 KC — zasady współżycia społecznego. Stosowana wyjątkowo, z dużą ostrożnością, ale jednak stosowana. Od 19 maja 2026 r. doszedł do tego instrument nowy i dedykowany — art. 997¹ KC, który po raz pierwszy w historii polskiego prawa spadkowego wprost przewiduje możliwość obniżenia zachowku przez sąd.

Oba narzędzia istnieją równolegle. Oba mogą prowadzić do obniżenia zachowku. Ale działają na różnych zasadach i w różnych sytuacjach.

Art. 5 KC w sprawach zachowkowych — wyjątkowe narzędzie dla wyjątkowych przypadków

Art. 5 KC stanowi, że nie można czynić ze swego prawa użytku sprzecznego z zasadami współżycia społecznego. Zastosowanie tego przepisu do zachowku jest możliwe — ale orzecznictwo konsekwentnie podkreśla, że musi to być przypadek szczególnie rażący i wyjątkowy.

Jak wskazał Sąd Apelacyjny w Poznaniu w wyroku z dnia 15 lutego 2012 r. (sygn. akt I ACa 1121/11): przy redukcji lub unicestwieniu prawa podmiotowego na podstawie art. 5 KC należy zachować dużą ostrożność, a do nadużycia prawa dojść może jedynie wyjątkowo, w przypadkach szczególnie rażących.

Jakie okoliczności mogą uzasadniać obniżenie lub odmowę zasądzenia zachowku na podstawie art. 5 KC? Orzecznictwo wskazuje przede wszystkim na:

— brak jakichkolwiek relacji między uprawnionym a spadkodawcą, wynikający z zachowania uprawnionego lub jego przedstawicieli, — rażące postępowanie uprawnionego wobec spadkodawcy, które jednak nie osiąga poziomu przesłanek wydziedziczenia, — szczególna sytuacja obdarowanego lub spadkobiercy — gdy zasądzenie pełnego zachowku prowadziłoby do nieproporcjonalnego naruszenia jego interesów, — wola spadkodawcy — gdy jest jasne, że spadkodawca nie chciał, by uprawniony cokolwiek otrzymał, i miał ku temu uzasadnione powody.

Art. 5 KC jest jednak przepisem ogólnym — projektowanym z myślą o wszystkich stosunkach cywilnoprawnych, nie tylko o zachowku. Jego zastosowanie w sprawach spadkowych zawsze budziło pewien dyskomfort: sądy musiały używać narzędzia ogólnego tam, gdzie prawidłowe rozwiązanie powinno wynikać z przepisów szczególnych. Ten problem rozwiązał nowy art. 997¹ KC.

Nowy art. 997¹ KC — obniżenie zachowku

Do polskiego prawa spadkowego wprowadzono art. 997¹ KC . — który po raz pierwszy wprost i kompleksowo reguluje możliwość modyfikacji roszczenia zachowkowego przez sąd.

Art. 997¹ § 1 KC stanowi: zobowiązany do zaspokojenia roszczenia z tytułu zachowku może żądać odroczenia terminu jego płatności, rozłożenia go na raty, a w wyjątkowych przypadkach — jego obniżenia, przy uwzględnieniu sytuacji osobistej i majątkowej uprawnionego do zachowku oraz obowiązanego do zaspokojenia roszczenia z tytułu zachowku.

Przepis wprowadza trzy odrębne instrumenty: odroczenie, rozłożenie na raty i — jako najbardziej wyjątkowy — obniżenie zachowku. Wszystkie trzy dostępne są na żądanie zobowiązanego. Kluczowym kryterium jest sytuacja osobista i majątkowa obu stron — zarówno uprawnionego, jak i zobowiązanego.

Obniżenie zachowku na podstawie art. 997¹ § 1 KC różni się od odmowy zasądzenia na podstawie art. 5 KC w kilku istotnych aspektach:

Po pierwsze — podstawa. Art. 5 KC to klauzula generalna, której zastosowanie jest zawsze wyjątkowe i uznaniowe. Art. 997¹ KC to przepis szczególny, dedykowany sprawom zachowkowym — jego zastosowanie jest bardziej przewidywalne i osadzone w konkretnych kryteriach.

Po drugie — kryteria. Art. 5 KC odwołuje się do zasad współżycia społecznego — pojęcia szerokiego i ocennego. Art. 997¹ KC precyzuje: sąd uwzględnia sytuację osobistą i majątkową obu stron. To bardziej konkretne i weryfikowalne kryterium.

Po trzecie — skutek i jego odwracalność. Obniżenie na podstawie art. 5 KC jest definitywne. Obniżenie na podstawie art. 997¹ § 1 KC może być — zgodnie z § 3 — odwracalne: jeśli okoliczności uzasadniające obniżenie ustaną, zobowiązany musi zwrócić uprawnionemu obniżoną kwotę. Roszczenie o zwrot wygasa po 5 latach od obniżenia.

Po czwarte — zakres. Art. 5 KC może prowadzić do całkowitej odmowy zasądzenia zachowku. Art. 997¹ KC mówi o obniżeniu — co sugeruje, że całkowite pozbawienie zachowku na tej podstawie nie jest intencją ustawodawcy.

Stare narzędzie kontra nowe — czym się różnią?

Warto zestawić oba instrumenty w sposób przejrzysty, bo ich zakres zastosowania częściowo się pokrywa, ale nie jest identyczny.

Art. 5 KC pozostaje właściwym narzędziem w sytuacjach, gdy zachowanie uprawnionego jest rażąco naganne — na granicy przesłanek wydziedziczenia, ale formalnie ich niespełniające. Gdy uprawniony przez lata znęcał się nad spadkodawcą, porzucił go w chorobie, dopuścił się wobec niego poważnych krzywd — sąd może odmówić zasądzenia zachowku w całości.

Art. 997¹ KC jest właściwym narzędziem w sytuacjach, gdy obniżenie zachowku uzasadnia nie tyle naganne zachowanie uprawnionego, co dysproporcja sytuacji majątkowej stron. Gdy uprawniony jest w dobrej sytuacji finansowej, a zobowiązany — w bardzo trudnej; gdy zasądzenie pełnego zachowku prowadziłoby do zniszczenia ekonomicznego zobowiązanego bez proporcjonalnej korzyści dla uprawnionego.

Oba przepisy mogą znaleźć zastosowanie w tej samej sprawie — jako alternatywne lub kumulatywne podstawy wniosku o obniżenie. Wybór właściwego narzędzia procesowego ma jednak znaczenie, bo wiąże się z różnymi kryteriami oceny i różnymi skutkami prawnymi.

Z ciekawym problemem zmierzył się Sąd Okręgowy w Poznaniu

Klasycznym przykładem zastosowania art. 5 KC do obniżenia zachowku jest wyrok Sądu Okręgowego w Poznaniu z dnia 25 października 2018 r. (sygn. akt XII C 189/17). Sprawa dotyczyła zachowku małoletniej wnuczki L. M. po dziadku T. M. (1).

Stan faktyczny był wyjątkowy. Spadkodawca przez ponad 10 lat nie utrzymywał żadnych kontaktów z jedynym synem — ojcem powódki. Syn został skutecznie wydziedziczony. Spadkodawca nigdy nie widział wnuczki i nie wiedział o jej narodzinach — ojciec powódki nie poinformował go o ciąży ani o przyjściu dziecka na świat. Jednorazowa wizyta ojca w szpitalu po udarze dziadka była relacjonowana sprzecznie przez oboje rodziców i sąd ocenił ją sceptycznie.

Sąd ustalił, że zachowek wnuczki wynosił 98 668 zł — czyli ⅔ wartości całego lokalu mieszkalnego wchodzącego w skład spadku (148 000 zł). Zasądzenie pełnej kwoty oznaczałoby, że pozwany — siostrzeniec spadkodawcy, prowadzący gospodarstwo rolne, utrzymujący żonę i troje dzieci — musiałby sprzedać mieszkanie i właściwie nie zyskałby nic z dziedziczenia.

Sąd zastosował art. 5 KC i obniżył zachowek o połowę — zasądzając 49 334 zł zamiast 98 668 zł. W uzasadnieniu wskazał, że zamiarem spadkodawcy z pewnością nie było, by wskazany przez niego spadkobierca musiał oddać ⅔ wartości majątku innej osobie. Równocześnie sąd podkreślił, że dążył do respektowania woli spadkodawcy bez istotnego pogwałcenia uprawnień powódki — stąd nie odmówił zachowku w całości, lecz go obniżył.

Gdyby ta sama sprawa toczyła się dziś — pod rządami art. 997¹ KC — pozwany dysponowałby dodatkowym argumentem. Mógłby powołać się wprost na ten przepis, wskazując na swoją sytuację majątkową i rodzinną jako podstawę obniżenia zachowku. Kryteria art. 997¹ § 1 KC — sytuacja osobista i majątkowa obu stron — idealnie pasują do stanu faktycznego tej sprawy: uprawniona jest małoletnim dzieckiem bez własnego majątku, ale zobowiązany jest rolnikiem z trójką dzieci na utrzymaniu, bez płynnych środków pieniężnych.

Warto jednak pamiętać, że art. 997¹ KC obowiązuje od 19 maja 2026 r. do 31 października 2028 r. — i jego zastosowanie do konkretnej sprawy zależy od daty wszczęcia postępowania i daty orzekania.

Praktyczne wskazówki

Jako zobowiązany — rozważ wniosek o obniżenie zachowku na podstawie art. 997¹ § 1 KC. Jeśli Twoja sytuacja majątkowa jest trudna, a uprawniony jest w dobrej kondycji finansowej — nowy przepis daje Ci konkretne i przewidywalne narzędzie. Złóż wniosek jak najwcześniej i udokumentuj swoją sytuację.
Nie rezygnuj z art. 5 KC jako alternatywy. W sprawach, gdzie zachowanie uprawnionego było rażąco naganne, art. 5 KC nadal może być skutecznym narzędziem — i może prowadzić nawet do całkowitej odmowy zasądzenia zachowku, czego art. 997¹ KC wprost nie przewiduje.
Jako uprawniony — monitoruj sytuację majątkową zobowiązanego przez 5 lat od obniżenia. Jeśli okoliczności uzasadniające obniżenie ustaną — możesz żądać zwrotu obniżonej kwoty na podstawie art. 997¹ § 3 KC. Termin jest zawity i wynosi 5 lat.
Pamiętaj o wyjątkowości obu instrumentów. Zarówno art. 5 KC, jak i art. 997¹ § 1 KC w zakresie obniżenia są instrumentami wyjątkowymi. Standardowy brak relacji z ojcem, drobne konflikty rodzinne czy subiektywne poczucie krzywdy — to za mało. Potrzebne są okoliczności naprawdę szczególne.
Zbierz dokumentację obu stron. Sąd przy stosowaniu art. 997¹ KC uwzględnia sytuację obu stron — nie tylko zobowiązanego. Zaświadczenia o dochodach, dokumentacja majątkowa, stan zdrowia — to materiał niezbędny dla sądu po obu stronach sporu.

FAQ

Czy sąd może obniżyć zachowek? Tak — na dwa sposoby. Po pierwsze, na podstawie art. 5 KC (zasady współżycia społecznego), gdy okoliczności sprawy są szczególnie rażące. Po drugie, na podstawie art. 997¹ § 1 KC (obowiązującego od 19 maja 2026 r.), który wprost przewiduje możliwość obniżenia zachowku w wyjątkowych przypadkach, przy uwzględnieniu sytuacji majątkowej i osobistej obu stron.

Czym różni się obniżenie zachowku na podstawie art. 5 KC od obniżenia na podstawie art. 997¹ KC? Art. 5 KC to klauzula generalna — stosowana wyjątkowo, gdy zachowanie uprawnionego jest rażąco naganne. Może prowadzić do całkowitej odmowy zasądzenia zachowku. Art. 997¹ KC to przepis szczególny — uwzględnia sytuację majątkową obu stron i prowadzi do obniżenia (nie całkowitej odmowy) zachowku. Obniżenie z art. 997¹ KC jest ponadto warunkowo odwracalne — gdy okoliczności ustaną, zobowiązany musi zwrócić obniżoną kwotę (art. 997¹ § 3 KC).

Jakie okoliczności mogą uzasadniać obniżenie zachowku na podstawie art. 5 KC? Przede wszystkim: brak jakichkolwiek relacji między uprawnionym a spadkodawcą wynikający z zachowania uprawnionego, rażące postępowanie uprawnionego wobec spadkodawcy, szczególna sytuacja zobowiązanego, gdy zasądzenie pełnego zachowku prowadziłoby do jego ekonomicznego zniszczenia bez proporcjonalnej korzyści dla uprawnionego. Każdy przypadek oceniany jest indywidualnie, a orzecznictwo nakazuje dużą ostrożność.

Czy fakt, że spadkodawca nie wiedział o narodzinach uprawnionego, uzasadnia obniżenie zachowku? Może stanowić jeden z elementów uzasadniających obniżenie na podstawie art. 5 KC — szczególnie w połączeniu z innymi okolicznościami, jak wydziedziczenie rodzica, brak jakichkolwiek relacji i sytuacja majątkowa pozwanego. Sąd Okręgowy w Poznaniu (sygn. akt XII C 189/17) zastosował art. 5 KC i obniżył zachowek o połowę właśnie w takiej konfiguracji.

Zapraszamy do kontaktu

Jeśli jesteś zobowiązanym do zapłaty zachowku i uważasz, że okoliczności sprawy uzasadniają jego obniżenie — zapraszamy do konsultacji z naszą kancelarią. Pomożemy ocenić, które z dostępnych narzędzi prawnych — art. 5 KC czy nowy art. 997¹ KC — jest właściwe w Twojej sytuacji.

Kancelaria Prawna Kowalak Jędrzejewska i Partnerzy Radca Prawny Bartosz Kowalak, Adwokat Michalina Koligot ul. Mickiewicza 18a/3, 60-834 Poznań Tel.: +48 61 222 49 63 www.prawospadkowepoznan.pl

Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Każda sprawa spadkowa wymaga indywidualnej analizy okoliczności faktycznych i prawnych. Kancelaria nie ponosi odpowiedzialności za działania podjęte wyłącznie na podstawie informacji zawartych w artykule.

Źródła

Kodeks cywilny: art. 5, art. 991 § 1, art. 997¹ § 1, § 2 i § 3, art. 1008, art. 1011
Wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 15 lutego 2012 r., sygn. akt I ACa 1121/11
Wyrok Sądu Okręgowego w Poznaniu z dnia 25 października 2018 r., sygn. akt XII C 189/17