Czy można żądać zachowku od osoby, która dostała majątek od obdarowanego, a nie od spadkodawcy?

Czy można żądać zachowku od osoby, która dostała majątek od obdarowanego, a nie od spadkodawcy?

Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej.

Spis treści

Czym jest zachowek i kto jest zobowiązany do jego zapłaty?
Co to jest „dalszy obdarowany” i dlaczego zachowek go nie dotyczy?
Kiedy roszczenie o zachowek w ogóle nie powstaje — śmierć obdarowanego przed spadkodawcą
Praktyczne konsekwencje: co może zrobić uprawniony do zachowku?

Czym jest zachowek i kto jest zobowiązany do jego zapłaty?

Zachowek to uprawnienie najbliższych członków rodziny do otrzymania określonej części wartości spadku, nawet jeśli zostali pominięci w testamencie lub majątku spadkodawcy już nie ma — bo ten rozporządził nim za życia. Reguluje to art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego (dalej: KC): zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, przysługuje co do zasady połowa wartości udziału, który przypadałby im przy dziedziczeniu ustawowym. Osoby trwale niezdolne do pracy lub małoletnie zstępne mają prawo do dwóch trzecich tego udziału.

Roszczenie o zachowek kieruje się przede wszystkim do spadkobiercy — osoby, która nabyła spadek (art. 991 § 2 KC). Jeśli jednak spadkobierca nie jest w stanie zaspokoić tego roszczenia, uprawniony może sięgnąć głębiej: po osobę, na rzecz której uczyniono zapis windykacyjny (art. 999¹ § 1 KC), a jeśli i to zawiedzie — po osobę, która otrzymała darowiznę od samego spadkodawcy (art. 1000 § 1 KC). Ważne: ta ostatnia odpowiada tylko w granicach wzbogacenia wynikającego z darowizny.

To katalog zamknięty. Prawo nie przewiduje możliwości sięgania dalej.

Co to jest „dalszy obdarowany” i dlaczego zachowek go nie dotyczy?

Wyobraźmy sobie typową sytuację: ojciec daruje synowi nieruchomość. Syn, zanim umrze, daruje tę nieruchomość swoim dzieciom. Ojciec umiera beztestamentowo. Córka — siostra obdarowanego syna — chce dochodzić zachowku po ojcu. Syn już nie żyje. Czy może skierować roszczenie do wnuków ojca, czyli dzieci syna?

Odpowiedź jest jednoznaczna: nie.

Art. 1000 § 1 KC mówi wprost o osobie, która „otrzymała darowiznę od spadkodawcy”. Dzieci syna otrzymały nieruchomość od syna — nie od dziadka (spadkodawcy). Są tzw. dalszymi obdarowanymi: osobami, na rzecz których obdarowany dokonał kolejnego, wtórnego rozporządzenia. Przepis ich nie obejmuje, a doktryna prawna jest w tym zakresie jednomyślna.

Co ciekawe, próbowano ratować takie roszczenia przez odwołanie do art. 407 KC — przepisu o bezpodstawnym wzbogaceniu, który stanowi, że jeśli ktoś bez podstawy prawnej uzyskał korzyść i następnie bezpłatnie nią rozporządził, obowiązek zwrotu przechodzi na osobę trzecią. Sądy odrzucają jednak tę drogę. Po pierwsze, obdarowany nie jest bezpodstawnie wzbogacony — darowizna miała ważną podstawę prawną (akt notarialny). Po drugie, odesłanie do przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu w art. 1000 KC dotyczy wyłącznie wykładni „granic wzbogacenia” obdarowanego, a nie rozszerzenia kręgu zobowiązanych.

Kiedy roszczenie o zachowek w ogóle nie powstaje — śmierć obdarowanego przed spadkodawcą

Jest jeszcze jeden scenariusz, który potrafi zaskoczyć. Co jeśli osoba obdarowana przez spadkodawcę umrze przed samym spadkodawcą?

W takiej sytuacji uprawniony do zachowku traci jedynego dłużnika. Zgodnie z art. 1000 § 1 KC zobowiązanym do zapłaty zachowku może być wyłącznie osoba, która „otrzymała darowiznę od spadkodawcy” — a nie jej spadkobiercy, nie jej dzieci, nie osoby, które następnie otrzymały od niej majątek. Roszczenie o zachowek jest silnie związane z osobą konkretnego obdarowanego. Jeśli tej osoby nie ma, nie ma też podmiotu zobowiązanego — i roszczenie uderza w próżnię.

To sytuacja szczególnie bolesna dla uprawnionych: majątek, który stanowił podstawę ich roszczeń, realnie istnieje, jest w rękach kolejnych osób, a mimo to prawo nie daje narzędzi do jego odzyskania w postępowaniu o zachowek. Z praktyki kancelarii wynika, że właśnie te sprawy są najtrudniejsze emocjonalnie — uprawniony widzi majątek, który „uciekł” przez dwie transakcje, i nie może skutecznie się go domagać.

Praktyczne konsekwencje: co może zrobić uprawniony do zachowku?

Osoba, która znalazła się w opisanej wyżej sytuacji, nie jest całkowicie bez wyjścia — ale musi dobrze zaplanować strategię procesową.

Po pierwsze, warto sprawdzić, czy któraś z darowizn nie jest nieważna — np. z powodu wad oświadczenia woli (art. 82 KC: brak świadomości lub swobody przy składaniu oświadczenia). Jeśli umowa darowizny była zawarta przez osobę, która nie była w stanie świadomie podjąć decyzji z powodu choroby, możliwe jest powództwo o ustalenie nieważności umowy (art. 189 KPC w zw. z art. 82 KC). To jednak odrębne postępowanie, wymagające innych dowodów — przede wszystkim opinii biegłego lekarza lub psychiatry. Nie można tej kwestii rozstrzygnąć „przy okazji” sprawy o zachowek.

Po drugie, jeśli nieważność umowy zostałaby stwierdzona, uprawniony odzyskuje majątek do masy spadkowej — a wtedy można dochodzić zachowku od spadkobiercy lub powództwa windykacyjnego o wydanie nieruchomości.

Praktyczny wniosek jest taki: wybór właściwego powództwa ma tu kluczowe znaczenie. Błąd w tym zakresie może oznaczać przegraną mimo posiadania racji co do meritum.

Zapraszamy do kontaktu

Jeśli masz wątpliwości, czy w Twojej sprawie spadkowej możliwe jest dochodzenie zachowku — skonsultuj się z naszymi prawnikami. Każda sytuacja jest inna, a dobry wybór strategii procesowej może przesądzić o wyniku sprawy.

Kancelaria Prawna Kowalak Jędrzejewska i Partnerzy Radca Prawny Bartosz Kowalak, Adwokat Michalina Koligot ul. Mickiewicza 18a/3, 60-834 Poznań Tel.: +48 61 222 49 63 www.prawospadkowepoznan.pl

Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Każda sprawa spadkowa jest indywidualna i wymaga analizy konkretnych okoliczności. Kancelaria nie ponosi odpowiedzialności za działania podjęte wyłącznie na podstawie informacji zawartych w artykule.

Źródła

Kodeks cywilny: art. 991 § 1, art. 991 § 2, art. 999¹ § 1, art. 1000 § 1, art. 82, art. 407
Kodeks postępowania cywilnego: art. 189
Wyrok Sądu Okręgowego w Poznaniu z dnia 31 maja 2017 r., sygn. akt XII C 1614/15