Czy wnuk dziedziczy, gdy dziadek wydziedziczył jego rodzica? — uchwała Sądu Najwyższego III CZP 85/15

Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej.

Szybka odpowiedź: Tak — jeżeli dziadek wydziedziczył swoje dziecko (np. córkę), a w testamencie nie wskazał innych spadkobierców, wnuk dziedziczy po dziadku ten udział, który przypadałby jego wydziedziczonemu rodzicowi. Wydziedziczony traci przymiot spadkobiercy i jego miejsce zajmują jego zstępni. Przesądziła o tym uchwała Sądu Najwyższego z dnia 3 grudnia 2015 r. (sygn. III CZP 85/15), a potwierdzenie tego stanowiska znalazło się w postanowieniu Sądu Okręgowego w Poznaniu z dnia 3 czerwca 2016 r. (sygn. II Ca 1654/15).

Spis treści

Problem prawny — co dzieje się z udziałem wydziedziczonego?
Spór w orzecznictwie — dwa poglądy
Uchwała Sądu Najwyższego z 3 grudnia 2015 r. — rozstrzygnięcie
Sprawa poznańska — wnuk, którego dziadek chciał wykluczyć z dziedziczenia
Praktyczne skutki dla rodzin
FAQ

Problem prawny — co dzieje się z udziałem wydziedziczonego?

Wyobraź sobie typową sytuację. Ojciec ma dwoje dzieci: syna Marka i córkę Annę. W testamencie wydziedzicza Annę — podając jako przyczynę brak kontaktu od lat. Anna ma syna Piotra — wnuka spadkodawcy. Ojciec umiera, nie powołując nikogo do spadku w miejsce Anny.

Pytanie brzmi: czy Piotr dziedziczy po dziadku?

Odpowiedź na to pytanie nie była przez wiele lat oczywista. W orzecznictwie polskich sądów i w doktrynie prawa spadkowego ścierały się dwa przeciwstawne poglądy.

Spór w orzecznictwie — dwa poglądy

Pogląd pierwszy — wnuk nie dziedziczy. Zgodnie z tym stanowiskiem, które przyjął Sąd Rejonowy Poznań-Stare Miasto w sprawie VII Ns 596/13, wydziedziczenie nie oznacza, że wydziedziczonego traktuje się jak osobę nieżyjącą. Skoro Kodeks cywilny nie zawiera przepisu analogicznego do art. 31 dekretu z 1946 r. (który wprost nakazywał traktować wydziedziczonego jak nieżyjącego), to zstępni wydziedziczonego nie wchodzą automatycznie do dziedziczenia. Dziedziczą tylko wtedy, gdy sami zostaną powołani do spadku testamentem.

Zwolennicy tego poglądu wskazywali na art. 1011 k.c. — który mówi, że zstępni wydziedziczonego są uprawnieni do zachowku. Gdyby wnuki automatycznie dziedziczyły, przepis ten byłby zbędny, bo i tak dziedziczyłyby z ustawy.

Pogląd drugi — wnuk dziedziczy. Dominujące w orzecznictwie Sądu Najwyższego i w nauce prawa stanowisko było odmienne. Wydziedziczenie pozbawia wydziedziczonego statusu spadkobiercy — a skoro tak, jego miejsce zajmują jego zstępni na podstawie art. 931 § 2 k.c. (wstępowanie zstępnych na miejsce niedziedziczącego rodzica).

Art. 1011 k.c. nie jest zbędny w tej koncepcji — ma on osobne znaczenie: potwierdza, że zstępni wydziedziczonego mają prawo do zachowku niezależnie od tego, czy sami dziedziczą, i niezależnie od tego, czy ich wydziedziczony rodzic przeżył spadkodawcę.

Uchwała Sądu Najwyższego z 3 grudnia 2015 r. — rozstrzygnięcie

Spór rozstrzygnęła uchwała Sądu Najwyższego z dnia 3 grudnia 2015 r. (sygn. III CZP 85/15), w której Sąd Najwyższy uznał: „Udział spadkowy, który przypadłby z ustawy wydziedziczonemu przez spadkodawcę jego dziecku, przypada zstępnym wydziedziczonego.”

W uzasadnieniu Sąd Najwyższy wyjaśnił, że wydziedziczony nie tylko traci uprawnienie do zachowku, ale także nie może uzyskać przymiotu spadkobiercy ustawowego. Sytuacja prawna wydziedziczonego jest podobna do sytuacji osoby, która nie dożyła chwili otwarcia spadku.

Przepis art. 1011 k.c. nie ogranicza uprawnień zstępnych wydziedziczonego jedynie do zachowku — przeciwnie, inaczej niż wydziedziczony, zstępni nie tracą przymiotu spadkobierców ustawowych i mogą dziedziczyć ten udział, który przypadałby wydziedziczonemu.

Sąd Najwyższy podkreślił też ciągłość regulacji prawnej: instytucja wydziedziczenia w art. 1011 k.c. nawiązuje do art. 150 § 2 dekretu o prawie spadkowym z 1946 r., a stabilna i przekonywająco umotywowana wykładnia tej instytucji przemawia za dziedziczeniem przez wnuki.

Sprawa poznańska — wnuk, którego dziadek chciał wykluczyć z dziedziczenia

Sprawa rozpoznana przez Sąd Okręgowy w Poznaniu (sygn. II Ca 1654/15) dotyczyła dokładnie tego problemu.

Spadkodawca B. R. wydziedziczył testamentem notarialnym z 2002 r. swoją córkę A. G. — podając, że od jej urodzenia nie miał z nią żadnego kontaktu. Córka miała syna Piotra (uczestnik P. G.) — wnuka spadkodawcy.

Sąd Rejonowy uznał, że P. G. nie dziedziczy — bo dziadek nie powołał go do spadku, a wydziedziczenie córki nie powoduje, że jej syn automatycznie wchodzi na jej miejsce.

Sąd Okręgowy zmienił to orzeczenie, wprost powołując się na uchwałę SN z dnia 3 grudnia 2015 r. (sygn. III CZP 85/15) i stwierdził, że P. G. dziedziczy połowę spadku — tę część, która przypadałaby jego matce przy dziedziczeniu ustawowym.

Ostateczne orzeczenie: spadek po B. R. nabyti: wnuk P. G. w 1/2 części oraz wnukowie S. L. i B. L. (dzieci drugiej córki spadkodawcy, D. R., która zmarła przed ojcem) po 1/4 każdy.

Praktyczne skutki dla rodzin

Z omówionego orzeczenia i uchwały Sądu Najwyższego wynikają następujące wnioski praktyczne:

Dla sporządzających testamenty: Jeżeli chcesz wydziedziczyć swoje dziecko i jednocześnie wykluczyć jego dzieci (wnuki) z dziedziczenia — musisz to wyraźnie wskazać w testamencie. Sam fakt wydziedziczenia dziecka nie wystarczy. Sądy interpretują milczenie testamentu na korzyść wnuków.

Dla wnuków wydziedziczonego rodzica: Wydziedziczenie Twojego rodzica przez dziadka lub babcię nie pozbawia Cię automatycznie prawa do dziedziczenia po nich. Wchodzisz na miejsce wydziedziczonego rodzica i dziedziczysz ten udział, który by jemu przypadał.

Dla pozostałych spadkobierców: Obliczając swój udział w spadku po wydziedziczeniu jednego ze spadkobierców, pamiętaj, że jego udział nie zwiększa Twoich udziałów — przechodzi na dzieci wydziedziczonego.

FAQ

Czy wnuk dziedziczy po dziadku, jeżeli jego rodzic został wydziedziczony? Tak — zgodnie z uchwałą Sądu Najwyższego z dnia 3 grudnia 2015 r. (sygn. III CZP 85/15) udział spadkowy, który przypadałby wydziedziczonemu dziecku, przypada jego zstępnym.

Czy wnuk wydziedziczonego ma też prawo do zachowku? Tak — art. 1011 k.c. wprost potwierdza, że zstępni wydziedziczonego są uprawnieni do zachowku, choćby wydziedziczony przeżył spadkodawcę.

Czy spadkodawca może wydziedziczyć zarówno dziecko, jak i wnuka jednocześnie? Tak — ale musi to wyraźnie wskazać w testamencie. Wydziedziczenie jednej osoby nie rozciąga się automatycznie na jej zstępnych.

Co jeśli wnuk wydziedziczonego sam popełnił czyny uzasadniające wydziedziczenie? Wtedy spadkodawca może go również wydziedziczyć — ale wymaga to odrębnego oświadczenia testamentowego z podaniem właściwej przyczyny z art. 1008 k.c.

Czy uchwała SN III CZP 85/15 jest wiążąca dla wszystkich sądów? Uchwały Sądu Najwyższego nie mają mocy powszechnie wiążącej, ale cieszą się bardzo wysokim autorytetem i są stosowane przez sądy powszechne jako wytyczna interpretacyjna.

Zapraszamy do kontaktu z kancelarią w sprawach dotyczących prawa spadkowego.

Kancelaria KOWALAK JĘDRZEJEWSKA KONRADY I PARTNERZY ADWOKACI I RADCOWIE PRAWNI ul. Mickiewicza 18a/3, 60-834 Poznań tel.: +48 61 222 49 63 kancelaria@prawnikpoznanski.pl www.prawospadkowepoznan.pl

Autorem artykułu jest radca prawny Bartosz Kowalak.

Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej.