Czym rażąca niewdzięczność NIE jest – granice pojęcia w orzecznictwie

Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Każda sprawa jest indywidualna – zapraszamy do kontaktu z kancelarią.

Szybka odpowiedź: Rażąca niewdzięczność to pojęcie o wysokim progu – nie każde zachowanie obdarowanego, które darczyńca odbiera jako krzywdzące, spełnia warunki z art. 898 § 1 KC. Zwykłe konflikty rodzinne, incydentalne sprzeczki, niespełnienie oczekiwań darczyńcy, ochłodzenie relacji po awanturze czy trudna sytuacja finansowa darczyńcy nie stanowią podstawy do odwołania darowizny.

Spis treści:

Dlaczego próg rażącej niewdzięczności jest tak wysoki?
Zwykłe konflikty rodzinne – niedostateczna podstawa
Niespełnienie oczekiwań darczyńcy
Zachowania sprowokowane lub wywołane przez osoby trzecie
Ochłodzenie relacji i ograniczenie kontaktów
Trudna sytuacja finansowa darczyńcy
Czyny nieumyślne i zachowania w uniesieniu
Praktyczne wskazówki
FAQ

Dlaczego próg rażącej niewdzięczności jest tak wysoki?

Prawo chroni trwałość stosunków prawnych. Darowizna – raz dokonana – ma co do zasady pozostać nieodwracalna. Gdyby każde rozczarowanie darczyńcy mogło prowadzić do odwołania darowizny, instytucja ta straciłaby sens, a obrót nieruchomościami i innymi składnikami majątku stałby się nieprzewidywalny.

Dlatego właśnie art. 898 § 1 KC posługuje się pojęciem rażącej niewdzięczności – nie zwykłej, nie umiarkowanej, lecz rażącej. Sąd Apelacyjny w Krakowie w wyroku z 9 września 2016 r. (sygn. I ACa 552/16) wyraził to jednoznacznie: uprawnienie darczyńcy do odwołania darowizny należy traktować jako wyjątkowe, a zakres jego stosowania nie może opierać się na wykładni rozszerzającej. Musi ono zostać ograniczone tylko do tych zupełnie wyjątkowych przypadków, które ze względu na szczególnie naganne zachowanie obdarowanego każą dać prymat interesowi darczyńcy nad zasadą stabilności stosunków prawno-rzeczowych.

Konsekwencja jest prosta: sądy starannie weryfikują, czy konkretne zachowanie obdarowanego rzeczywiście osiąga wymagany poziom naganności. I bardzo często stwierdzają, że nie.

Zwykłe konflikty rodzinne – niedostateczna podstawa

Sąd Najwyższy w wyroku z 7 maja 1997 r. (sygn. I CKN 117/97) wypowiedział zdanie, które stało się fundamentem całej linii orzeczniczej: nie uzasadnia odwołania darowizny dopuszczenie się przez obdarowanego takich czynów, które w danych okolicznościach czy warunkach nie wykraczały poza zwykłe przypadki życiowych konfliktów.

Każda rodzina przeżywa konflikty. Różnice zdań, wzajemne pretensje, urazy, napięcia wynikające ze wspólnego korzystania z nieruchomości, z podziału opieki nad chorym rodzicem, z decyzji finansowych – to wszystko jest częścią życia rodzinnego. Prawo cywilne nie może i nie powinno ingerować w każdy taki konflikt, unieważniając dokonane darowizny.

Jeśli więc obdarowane dziecko kłóci się z rodzicem o sposób korzystania z darowanego mieszkania, o zakres opieki, o częstotliwość odwiedzin – a sprzeczki te nie przekraczają poziomu typowego dla danego środowiska – sąd nie uzna tego za rażącą niewdzięczność.

Niespełnienie oczekiwań darczyńcy

To jeden z najczęstszych powodów, dla których darczyńcy próbują odwołać darowizny – i jeden z najczęstszych powodów oddalenia powództwa.

Sąd Najwyższy w wyroku z 2 grudnia 2005 r. (sygn. II CK 265/05) wyraźnie wskazał: postępowanie obdarowanego, który nie zachowuje się w odniesieniu do przedmiotu darowizny w sposób zgodny z wyobrażeniami darczyńcy, nie uzasadnia postawienia mu zarzutu zachowania rażąco niewdzięcznego.

W praktyce wygląda to tak: rodzic daruje dziecku mieszkanie, licząc że dziecko będzie je remontować, dbać o nie, zapraszać rodzica na święta, pomagać w codziennych sprawach. Dziecko tego nie robi – ale też nigdy tego nie obiecywało. Rozczarowanie darczyńcy jest zrozumiałe. Ale rozczarowanie nie jest podstawą prawną do odwołania darowizny.

Ilustruje to doskonale sprawa XVIII C 1756/15 rozpoznawana przez Sąd Okręgowy w Poznaniu. Powódka zeznała wprost: „przed dokonaniem darowizny wnuk nie interesował się nami i myśleliśmy, że po darowiźnie się to zmieni, pomimo iż nie obiecywał, że ich relacje ulegną zmianie.” Sąd zwrócił uwagę na tę sprzeczność – darczyńcy liczyli na zmianę zachowania, której obdarowany nigdy nie obiecał. Taka nadzieja nie rodzi po stronie obdarowanego żadnych prawnych obowiązków.

Zachowania sprowokowane lub wywołane przez osoby trzecie

Sąd Apelacyjny w Warszawie w wyroku z 22 listopada 2005 r. (sygn. VI ACa 527/05) wskazał, że rażącej niewdzięczności nie stanowią incydentalne sprzeczki – zwłaszcza sprowokowane.

Jeżeli darczyńca sam przyczynił się do konfliktu – przez swoje zachowanie, słowa, postawę – trudno uznać reakcję obdarowanego za przejaw naganności zasługującej na sankcję utraty darowizny. Sąd bada kontekst zdarzenia i wzajemne relacje stron, nie tylko zachowanie obdarowanego w izolacji.

Podobnie – gdy do konfliktu doszło za sprawą osób trzecich, na przykład małżonka obdarowanego lub jego rodziców – sama postawa obdarowanego jest oceniana odrębnie. W sprawie XVIII C 1756/15 sąd ustalił, że kluczowa awantura w Domu Pomocy Społecznej była zasadniczo wywołana przez matkę pozwanego, nie przez samego wnuka. To, że wnuk po tym zdarzeniu ograniczył kontakty, nie mogło być traktowane jak jego własna rażąca niewdzięczność.

Ochłodzenie relacji i ograniczenie kontaktów

Samo zmniejszenie częstotliwości wizyt, ograniczenie telefonowania czy dystans emocjonalny nie są wystarczające. Sądy wymagają, by zachowaniu obdarowanego towarzyszyła zła wola skierowana na wyrządzenie darczyńcy krzywdy lub szkody majątkowej – jak wyraził to Sąd Najwyższy w wyroku z 17 listopada 2011 r. (sygn. IV CSK 113/11).

Brak wdzięczności – rozumiany jako brak pozytywnych gestów, rzadsze odwiedziny, oziębłe relacje – nie jest automatycznie rażącą niewdzięcznością. Sąd Najwyższy w wyroku z 15 maja 2002 r. (sygn. II CKN 808/00) wprost stwierdził, że brak okazywania wdzięczności darczyńcy czy nawet zwykła niewdzięczność nie jest wystarczająca dla uwzględnienia roszczenia opartego na art. 898 § 1 i 2 KC.

W przywołanej sprawie poznańskiej wnuk przez rok odwiedzał dziadków raz w tygodniu, woził do lekarzy, przywoził proszonych rzeczy z mieszkania. Po awanturze w grudniu 2014 r. kontakty się urwały – z inicjatywy obu stron. Sąd uznał, że to nie jest rażąca niewdzięczność, lecz naturalny skutek rodzinnego konfliktu, za który odpowiedzialność ponoszą obie strony.

Trudna sytuacja finansowa darczyńcy

To przypadek, który w praktyce pojawia się bardzo często. Rodzice dają dziecku mieszkanie, a po kilku latach okazuje się, że sami znaleźli się w trudnej sytuacji finansowej – choroba, koszty pobytu w DPS, wzrost cen leków. Chcą odzyskać darowane mieszkanie, żeby je sprzedać i uzyskać środki na bieżące potrzeby.

Taka motywacja jest zrozumiała, ale nie stanowi podstawy do odwołania darowizny z tytułu rażącej niewdzięczności. Sąd Apelacyjny w Katowicach w wyroku z 29 stycznia 2016 r. (sygn. I ACa 818/15) wprost wskazał: trudna sytuacja finansowa nie stanowi przesłanki odwołania darowizny, gdyż art. 898 § 1 KC wyraźnie określa, w jakim przypadku możliwe jest odwołanie darowizny.

W sprawie XVIII C 1756/15 powódka przyznała na rozprawie: „do odwołania darowizny skłoniło nas to, że tam gdzie jesteśmy jest beznadziejne jedzenie. Myśmy chcieli, żeby nam to mieszkanie oddał, byśmy je sprzedali, żebyśmy mieli na naszą korzyść.” Sąd ocenił to jednoznacznie – takie motywy nie mieszczą się w dyspozycji art. 898 KC i powództwo oddalił.

Warto jednak wiedzieć, że darczyńca, który po wykonaniu darowizny popadł w niedostatek, ma osobne roszczenie wobec obdarowanego – wynikające z art. 897 KC. Obdarowany ma wówczas obowiązek dostarczania środków utrzymania darczyńcy w granicach istniejącego wzbogacenia. To odrębna instytucja, niezwiązana z rażącą niewdzięcznością.

Czyny nieumyślne i zachowania w uniesieniu

Sąd Apelacyjny w Szczecinie w wyroku z 14 kwietnia 2005 r. (sygn. I ACa 60/05) wyraźnie wskazał, że znamion rażącej niewdzięczności nie wyczerpują nie tylko czyny nieumyślne obdarowanego, lecz także drobne czyny umyślne, jeżeli nie wykraczają one poza zwykłe konflikty rodzinne w określonym środowisku.

Zachowanie w uniesieniu, pod wpływem chwilowego rozdrażnienia, pojedyncze obraźliwe słowo powiedziane w gorącej chwili – to nie jest rażąca niewdzięczność. Prawo wymaga nasilenia złej woli, jej trwałości i ukierunkowania na pokrzywdzenie darczyńcy. Jednorazowy wybuch emocji – szczególnie wywołany przez okoliczności zewnętrzne – nie spełnia tego wymogu.

Wyrządzenie darczyńcy krzywdy czy przykrości, postępowanie w sposób niezamierzony w uniesieniu czy rozdrażnieniu – jak wskazuje doktryna – nie uzasadnia odwołania darowizny.

Praktyczne wskazówki

Jeśli jesteś darczyńcą i rozważasz odwołanie darowizny – zanim złożysz oświadczenie, zadaj sobie kilka trudnych pytań. Czy zachowanie obdarowanego było naprawdę nacechowane złą wolą skierowaną na Twoje pokrzywdzenie? Czy sam nie przyczyniłeś się do konfliktu? Czy Twoje oczekiwania wobec obdarowanego były wyraźnie zakomunikowane i przez niego przyjęte – czy tylko jednostronne?

Bezskuteczna próba odwołania darowizny to nie tylko stracony czas. Może też rodzić obowiązek zapłaty kosztów procesu po stronie przegranego darczyńcy – choć sądy nierzadko odstępują od obciążania kosztami osób starszych i chorych, jak uczynił to sąd w obu przywołanych sprawach.

Jeśli jesteś obdarowanym i słyszysz o zamiarze odwołania darowizny – zbierz dowody swojego zachowania: potwierdzenia odwiedzin, korespondencję, zeznania świadków. Wykaż, że to nie Twoja zła wola, lecz konflikt rodzinny lub zachowanie samego darczyńcy doprowadziły do ochłodzenia relacji.

FAQ

Czy zwykły brak wdzięczności uzasadnia odwołanie darowizny? Nie. Sąd Najwyższy w wyroku z 15 maja 2002 r. (sygn. II CKN 808/00) wprost wskazał, że brak okazywania wdzięczności czy nawet zwykła niewdzięczność nie wystarczają do odwołania darowizny. Konieczne jest znaczne nasilenie złej woli skierowanej na wyrządzenie darczyńcy krzywdy lub szkody majątkowej.

Czy ochłodzenie relacji po rodzinnym konflikcie to rażąca niewdzięczność? Nie – jeśli do konfliktu przyczyniły się obie strony lub osoby trzecie, a obdarowany nie działał z nasileniem złej woli. Sądy badają kontekst i motywy zachowania, nie tylko jego zewnętrzne przejawy.

Czy niespełnienie oczekiwań darczyńcy co do sposobu korzystania z darowizny uzasadnia jej odwołanie? Nie. Sąd Najwyższy w wyroku z 2 grudnia 2005 r. (sygn. II CK 265/05) wyraźnie wskazał, że postępowanie niezgodne z wyobrażeniami darczyńcy nie uzasadnia zarzutu rażącej niewdzięczności.

Czy trudna sytuacja finansowa darczyńcy pozwala odwołać darowiznę? Nie w trybie art. 898 KC. Trudna sytuacja finansowa może być natomiast podstawą roszczenia z art. 897 KC – obowiązku obdarowanego dostarczania środków utrzymania darczyńcy, który popadł w niedostatek.

Czy zachowanie w uniesieniu lub incydentalna sprzeczka to rażąca niewdzięczność? Nie. Sąd Apelacyjny w Szczecinie w wyroku z 14 kwietnia 2005 r. (sygn. I ACa 60/05) wskazał, że drobne czyny umyślne niemieszczące się poza zwykłymi konfliktami rodzinnymi oraz czyny popełnione w uniesieniu nie wyczerpują znamion rażącej niewdzięczności.

Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Każda sprawa jest indywidualna i wymaga analizy konkretnych okoliczności.

Zapraszamy do Kancelarii Prawnej Kowalak Jędrzejewska i Partnerzy: Radca Prawny Bartosz Kowalak, Adwokat Michalina Koligot ul. Mickiewicza 18a/3, 60-834 Poznań Tel.: +48 61 2224963 www.prawospadkowepoznan.pl