Darowizna a zachowek – od jakich darowizn można żądać zapłaty zachowku?

Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Każda sprawa spadkowa jest indywidualna – zapraszamy do kontaktu z kancelarią.

Szybka odpowiedź: Zachowku można żądać nie tylko od majątku pozostawionego w spadku, ale również od darowizn dokonanych przez spadkodawcę za życia. Darowizny uczynione na rzecz spadkobierców lub uprawnionych do zachowku podlegają doliczeniu bez względu na to, kiedy zostały dokonane. Darowizny na rzecz osób trzecich doliczane są tylko wtedy, gdy zostały uczynione nie wcześniej niż dziesięć lat przed otwarciem spadku.

Spis treści:

Kiedy masa spadkowa jest „pusta” – problem darowizn dokonanych za życia
Czym jest substrat zachowku i jak się go oblicza?
Darowizny doliczane zawsze – bez limitu czasowego
Darowizny doliczane tylko w ciągu 10 lat – osoby trzecie
Darowizny, które nigdy nie podlegają doliczeniu
Jak liczyć 10-letni termin?
Praktyczne wskazówki
FAQ

Bartosz Kowalak – radca prawny Prawo spadkowe

Kiedy masa spadkowa jest „pusta” – problem darowizn dokonanych za życia

Jeden z najczęstszych scenariuszy w sprawach o zachowek wygląda tak: rodzic przez całe życie gromadził majątek, a na kilka lub kilkanaście lat przed śmiercią stopniowo przekazywał go dzieciom lub wnukom w drodze darowizn. Po jego śmierci okazuje się, że masa spadkowa jest zerowa – nie ma ani mieszkania, ani oszczędności, ani żadnego innego składnika majątkowego. Pokrzywdzone dziecko staje przed pytaniem: czy w ogóle przysługuje mi zachowek, skoro nie ma spadku?

Odpowiedź brzmi: tak, najczęściej przysługuje. Polskie prawo spadkowe przewiduje mechanizm, który chroni uprawnionych do zachowku przed celowym uszczuplaniem masy spadkowej przez darczyńcę. Mechanizmem tym jest doliczanie darowizn do substratu zachowku.

Czym jest substrat zachowku i jak się go oblicza?

Substrat zachowku to podstawa, od której oblicza się wysokość należnego zachowku. Nie jest to równoznaczne z wartością masy spadkowej w chwili śmierci spadkodawcy – bo gdyby tak było, celowe rozdarowanie majątku za życia czyniłoby instytucję zachowku iluzoryczną.

Zgodnie z art. 993 KC przy obliczaniu zachowku nie uwzględnia się zapisów zwykłych i poleceń, natomiast dolicza się do spadku darowizny oraz zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę. Substrat zachowku oblicza się według następującego schematu: czysta wartość spadku (aktywa minus długi spadkowe) powiększona o wartość darowizn podlegających doliczeniu.

Od tak obliczonej podstawy mnoży się właściwy ułamek: połowę udziału spadkowego, który przypadałby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym (lub dwie trzecie – jeśli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeśli zstępny uprawniony jest małoletni), zgodnie z art. 991 § 1 KC.

Darowizny doliczane zawsze – bez limitu czasowego

Kluczowym rozróżnieniem w przepisach o doliczaniu darowizn jest to, na czyją rzecz darowizna została dokonana.

Darowizny uczynione na rzecz spadkobierców – doliczane są zawsze, bez względu na to, kiedy zostały dokonane. Nie ma tu żadnego limitu czasowego. Darowizna sprzed trzydziestu lat, przekazana osobie, która dziedziczy po spadkodawcy, zostanie doliczona do substratu zachowku tak samo jak darowizna sprzed roku.

Darowizny uczynione na rzecz uprawnionych do zachowku – analogicznie, doliczane są zawsze, niezależnie od daty. Warunek jest jeden: obdarowany musi być spadkobiercą lub osobą uprawnioną do zachowku w chwili otwarcia spadku, czyli w chwili śmierci spadkodawcy. Jeśli obdarowany nie dożył śmierci spadkodawcy – sytuacja wymaga odrębnej analizy.

Ważna zasada: decydująca jest przynależność obdarowanego do kręgu spadkobierców lub uprawnionych do zachowku na datę śmierci spadkodawcy – nie na datę dokonania darowizny. Może się więc zdarzyć, że darowizna dokonana na rzecz osoby, która w chwili jej dokonania nie była jeszcze potencjalnym spadkobiercą (np. dziecko jeszcze nienarodzone), zostanie uwzględniona, bo w chwili śmierci darczyńcy ta osoba już do kręgu uprawnionych należała.

Darowizny doliczane tylko w ciągu 10 lat – osoby trzecie

Inaczej wygląda sytuacja, gdy darowizna została dokonana na rzecz osoby spoza kręgu spadkobierców i uprawnionych do zachowku – na rzecz tzw. osoby trzeciej. Może to być znajomy, dalszy krewny niebędący spadkobiercą, organizacja charytatywna.

Zgodnie z art. 994 § 1 KC przy obliczaniu zachowku nie dolicza się do spadku darowizn uczynionych przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, na rzecz osób niebędących spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku.

Oznacza to, że jeśli spadkodawca podarował siostrzenicy – osobie, która nie jest ani spadkobiercą, ani uprawnioną do zachowku – nieruchomość w 2010 roku, a sam zmarł w 2023 roku, to darowizna ta nie zostanie doliczona do substratu zachowku, bo minęło ponad dziesięć lat.

Gdyby jednak ta sama darowizna na rzecz siostrzenicy została dokonana w 2015 roku, a spadkodawca zmarł w 2023 roku – termin dziesięcioletni nie upłynął i darowizna zostałaby uwzględniona przy obliczaniu zachowku.

Darowizny, które nigdy nie podlegają doliczeniu

Ustawodawca wyłączył z doliczania do substratu zachowku pewne kategorie darowizn, uznając je za zbyt drobne lub zbyt odległe w czasie, by uzasadniały roszczenia zachowkowe.

Zgodnie z art. 994 § 2 KC nie dolicza się do substratu zachowku drobnych darowizn zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych. Chodzi o prezenty okolicznościowe – urodzinowe, świąteczne, ślubne – których wartość jest nieznaczna w stosunku do zamożności darczyńcy i które mieszczą się w powszechnie akceptowanych standardach obdarowywania bliskich.

Nie dolicza się też darowizn dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty na rzecz osób trzecich – jak omówiono wyżej.

Odrębną kategorią są darowizny dokonane na rzecz zstępnych z tytułu kosztów wychowania i wykształcenia, jeżeli koszty te nie przekraczają przeciętnej miary przyjętej w danym środowisku. Pokrycie kosztów studiów czy sfinansowanie kursów zawodowych nie jest doliczane do substratu zachowku, jeśli mieści się w typowych wydatkach rodziców na dzieci.

Jak liczyć 10-letni termin?

Termin dziesięcioletni liczy się wstecz od daty otwarcia spadku – czyli od daty śmierci spadkodawcy. Data zawarcia umowy darowizny (najczęściej data aktu notarialnego) jest punktem odniesienia.

Jeśli spadkodawca zmarł 15 marca 2023 r., to doliczeniu podlegają darowizny na rzecz osób trzecich dokonane po 15 marca 2013 r. Darowizny dokonane przed tą datą – na rzecz osób trzecich – są wyłączone z obliczenia substratu zachowku.

Warto pamiętać, że wartość nieruchomości wchodzącej w skład substratu zachowku ustala się według cen aktualnych z daty orzekania, ale według stanu nieruchomości z chwili dokonania darowizny lub otwarcia spadku. Oznacza to, że jeśli obdarowany po otrzymaniu darowizny wyremontował nieruchomość, jej aktualna wartość jest korygowana o nakłady poczynione przez obdarowanego – sąd wycenia nieruchomość w stanie sprzed remontu, ale według dzisiejszych cen rynkowych.

Praktyczne wskazówki

Jeśli zamierzasz dochodzić zachowku i podejrzewasz, że spadkodawca dokonywał darowizn za życia – zbierz informacje o wszystkich darowiznach, niezależnie od daty. W przypadku darowizn na rzecz spadkobierców termin nie ma znaczenia. W przypadku darowizn na rzecz osób trzecich sprawdź, czy nie upłynęło dziesięć lat od daty aktu notarialnego do daty śmierci spadkodawcy.

Pamiętaj, że wartość darowizny ustala się według cen aktualnych i stanu z chwili jej dokonania. Nie ma znaczenia, jaka kwota była wpisana w akcie notarialnym – liczy się rzeczywista wartość rynkowa w chwili orzekania, z uwzględnieniem stanu przedmiotu w dacie darowizny.

Jeśli jesteś osobą, od której może być żądany zachowek – sprawdź, kiedy dokładnie darowizna została dokonana i czy obdarowany należał do kręgu spadkobierców lub uprawnionych do zachowku w chwili śmierci darczyńcy. To dwie kluczowe kwestie determinujące zasadność roszczenia.

FAQ

Czy można żądać zachowku, jeśli masa spadkowa jest pusta? Tak. Jeżeli spadkodawca rozdysponował majątkiem za życia w drodze darowizn, uprawniony do zachowku może żądać jego zapłaty od obdarowanych. Do substratu zachowku dolicza się darowizny zgodnie z zasadami określonymi w art. 993–995 KC.

Od jakich darowizn można żądać zachowku bez limitu czasowego? Od darowizn uczynionych na rzecz spadkobierców lub osób uprawnionych do zachowku – bez względu na datę ich dokonania. Decydujące jest, czy obdarowany należał do kręgu spadkobierców lub uprawnionych do zachowku w chwili śmierci spadkodawcy.

Kiedy darowizna dla osoby trzeciej nie podlega doliczeniu do zachowku? Darowizna uczyniona na rzecz osoby niebędącej spadkobiercą ani uprawnioną do zachowku nie podlega doliczeniu, jeśli została dokonana przed więcej niż dziesięciu laty licząc wstecz od daty śmierci spadkodawcy (art. 994 § 1 KC).

Jak ustala się wartość nieruchomości przy obliczaniu zachowku? Wartość nieruchomości ustala się według cen aktualnych z daty orzekania, ale według stanu nieruchomości z chwili dokonania darowizny lub otwarcia spadku. Nakłady poczynione przez obdarowanego po otrzymaniu darowizny nie zwiększają podstawy obliczenia zachowku.

Czy darowizna dla wnuka podlega doliczeniu do zachowku? To zależy. Jeśli w chwili śmierci spadkodawcy żyje rodzic wnuka – wnuk nie należy do kręgu uprawnionych do zachowku ani do kręgu spadkobierców ustawowych. W takim przypadku stosuje się dziesięcioletni termin jak dla osoby trzeciej. Jeśli rodzic wnuka nie żył w chwili śmierci spadkodawcy – wnuk wchodzi w jego miejsce i darowizna jest doliczana bez limitu czasowego.

Czy błędne jest żądanie zachowku osobno od każdej obdarowanej osoby? Tak. Zachowek oblicza się od całego substratu – sumy wartości spadku i wszystkich podlegających doliczeniu darowizn łącznie. Roszczenie kieruje się przede wszystkim do spadkobiercy, a dopiero gdy nie może on zapłacić – do ostatnio obdarowanego, a następnie do wcześniej obdarowanych (art. 1000 KC).

Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Każda sprawa spadkowa wymaga indywidualnej analizy okoliczności i dokumentów.

Zapraszamy do Kancelarii Prawnej Kowalak Jędrzejewska i Partnerzy: Radca Prawny Bartosz Kowalak, Adwokat Michalina Koligot ul. Mickiewicza 18a/3, 60-834 Poznań Tel.: +48 61 2224963 www.prawospadkowepoznan.pl