Darowizna między małżonkami – szczególne zasady i ryzyka

Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Każda sprawa jest indywidualna – zapraszamy do kontaktu z kancelarią.

Szybka odpowiedź: Małżonkowie mogą dokonywać darowizn między sobą – zarówno z majątku osobistego jednego z nich na rzecz drugiego, jak i z majątku wspólnego. Darowizna między małżonkami podlega tym samym zasadom co każda inna darowizna, w tym możliwości odwołania z tytułu rażącej niewdzięczności. W przypadku rozpadu małżeństwa darowizna dokonana na rzecz małżonka może stać się źródłem poważnego konfliktu.

Spis treści:

Czy małżonkowie mogą darować sobie nieruchomości?
Darowizna z majątku osobistego a z majątku wspólnego
Darowizna a ustrój majątkowy małżeński
Dlaczego małżonkowie dokonują darowizn między sobą?
Ryzyka darowizny między małżonkami – co może pójść nie tak?
Darowizna a podział majątku po rozwodzie
Praktyczne wskazówki
FAQ

Czy małżonkowie mogą darować sobie nieruchomości?

Tak. Polskie prawo nie wprowadza żadnych ograniczeń co do dokonywania darowizn między małżonkami. Mąż może darować żonie nieruchomość ze swojego majątku osobistego, żona może darować mężowi oszczędności zgromadzone przed ślubem, małżonkowie mogą też przesuwać składniki miedzy majątkami wspólnym i osobistymi.

Dobrze ilustruje to sprawa XIV C 78/23 rozpoznawana przez Sąd Okręgowy w Poznaniu XIV Zamiejscowy Wydział Cywilny z siedzibą w Pile. Mąż darował żonie dwie niezabudowane nieruchomości o łącznej wartości 150 000 zł ze swojego majątku osobistego – w trakcie trwania małżeństwa, dwa lata po ślubie. Umowa darowizny była zawarta w formie aktu notarialnego – wymaganej przy darowiźnie nieruchomości – i w pełni skuteczna.

Darowizna z majątku osobistego a z majątku wspólnego

To rozróżnienie ma kluczowe znaczenie prawne i należy je rozumieć przed dokonaniem jakiejkolwiek darowizny między małżonkami.

Darowizna z majątku osobistego jednego małżonka na rzecz drugiego – jak w opisywanej sprawie – powoduje, że przedmiot darowizny wchodzi do majątku osobistego obdarowanego małżonka. Nie staje się częścią majątku wspólnego. Wynika to z art. 33 pkt 2 KRO, który stanowi, że do majątku osobistego każdego z małżonków należą przedmioty majątkowe nabyte przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę, chyba że spadkodawca lub darczyńca inaczej postanowił.

Darowizna z majątku wspólnego na rzecz jednego z małżonków wymaga zgody obojga małżonków i jest czynnością przekraczającą zwykły zarząd majątkiem wspólnym. W wyniku takiej darowizny przedmiot przechodzi z majątku wspólnego do majątku osobistego jednego z małżonków – co może mieć istotne skutki przy ewentualnym podziale majątku.

Darowizna a ustrój majątkowy małżeński

W przypadku małżeńskiej wspólności ustawowej – czyli domyślnego ustroju majątkowego obowiązującego od chwili zawarcia małżeństwa – rozróżnienie między majątkiem wspólnym a osobistym każdego z małżonków jest fundamentalne.

Darowizna dokonana przez osobę trzecią – na przykład rodziców jednego z małżonków – wchodzi co do zasady do majątku osobistego obdarowanego małżonka, chyba że darczyńca wyraźnie postanowił inaczej. Darowizna dokonana przez jednego małżonka na rzecz drugiego z majątku osobistego darczyńcy – wchodzi do majątku osobistego obdarowanego.

W sprawie XIV C 78/23 mąż darował żonie nieruchomości ze swojego majątku osobistego. Nieruchomości te weszły do majątku osobistego żony. W przypadku rozwodu nie podlegałyby podziałowi jako składnik majątku wspólnego – chyba że doszłoby do skutecznego odwołania darowizny lub jej zaliczenia na poczet innych rozliczeń.

Dlaczego małżonkowie dokonują darowizn między sobą?

Powodów może być wiele – i nie zawsze są one czysto altruistyczne.

Planowanie majątkowe i podatkowe. Przesunięcie składnika majątku do majątku osobistego jednego z małżonków może służyć optymalizacji podatkowej lub ochronie przed wierzycielami jednego z małżonków.

Zabezpieczenie małżonka nieaktywnego zawodowo. Jeden z małżonków może chcieć zapewnić drugiemu, który nie pracuje zawodowo lub zarabia znacznie mniej, pewien poziom niezależności majątkowej.

Wspieranie działalności gospodarczej. W opisywanej sprawie ujawnił się interesujący wątek: pozwana prowadziła działalność gospodarczą w znacznej mierze po to, żeby wspierać działalność powoda – przejmując jego pracowników, będąc leasingobiorcą jego maszyn. Darowizna nieruchomości mogła być elementem szerszego układu finansowego między małżonkami.

Szczere przysporzenie. Oczywiście darowizna między małżonkami może też być po prostu wyrazem miłości i troski – chęcią zapewnienia partnerowi bezpieczeństwa majątkowego.

Sąd w opisywanej sprawie nie badał, jakie były motywy darowizny z 2019 roku. Ważne było jedynie to, że darowizna była ważna i skuteczna – bez względu na towarzyszące jej okoliczności.

Ryzyka darowizny między małżonkami – co może pójść nie tak?

Sprawa XIV C 78/23 doskonale ilustruje ryzyka towarzyszące darowiźnie między małżonkami.

Ryzyko konfliktu przy rozpadzie małżeństwa. Darowizna dokonana w czasie trwania małżeństwa, gdy relacje były dobre, może stać się źródłem poważnego konfliktu po pogorszeniu się relacji. Darczyńca, który czuje się pokrzywdzony przez małżonka, naturalnie szuka sposobów na odwołanie darowizny.

Ryzyko braku podstaw do odwołania. Jak pokazała sprawa XIV C 78/23 – odwołanie darowizny nie jest łatwe. Wysoki próg rażącej niewdzięczności sprawia, że wiele powództw jest oddalanych. Darczyńca, który darował majątek małżonkowi i następnie tego żałuje, może nie mieć żadnego prawnego instrumentu pozwalającego na odzyskanie darowanego.

Ryzyko sporu o wartość przy podziale majątku. Jeśli darowizna nie zostanie skutecznie odwołana, a małżeństwo się rozpadnie – darowana nieruchomość pozostaje w majątku osobistym obdarowanego małżonka i nie podlega podziałowi. Darczyńca nie ma roszczenia o jej zwrot ani o wyrównanie.

Ryzyko obniżenia wartości majątku osobistego darczyńcy. Darowizna nieruchomości ze swojego majątku osobistego uszczupla ten majątek bezpowrotnie – przynajmniej dopóki darowizna nie zostanie skutecznie odwołana.

Darowizna a podział majątku po rozwodzie

To zagadnienie, które budzi wiele pytań. Po rozwodzie podziałowi podlega wyłącznie majątek wspólny małżonków – nie ich majątki osobiste. Darowizna dokonana z majątku osobistego jednego małżonka na rzecz drugiego nie wchodzi do majątku wspólnego – a więc przy podziale majątku nie jest uwzględniana.

Oznacza to, że małżonek, który darował drugiemu nieruchomość ze swojego majątku osobistego i nie odwołał skutecznie tej darowizny, nie ma prawa domagać się jej zwrotu przy podziale majątku. Jedyną drogą jest odwołanie darowizny z tytułu rażącej niewdzięczności – jeśli zachodzą ku temu przesłanki.

Wyjątkiem jest sytuacja, gdy darowizna z majątku osobistego na rzecz małżonka wchodzi w grę w kontekście zaliczenia na poczet schedy spadkowej lub zachowku – ale to są już bardziej złożone zagadnienia wymagające indywidualnej analizy.

Praktyczne wskazówki

Zanim dokonasz darowizny na rzecz małżonka – zastanów się, czy Twoja decyzja jest przemyślana i czy rozumiesz jej konsekwencje. Darowizna jest co do zasady nieodwołalna. Jedynym wyjątkiem jest rażąca niewdzięczność – a próg jej wykazania jest wysoki.

Jeśli chcesz zabezpieczyć małżonka, ale nie chcesz bezpowrotnie tracić majątku – rozważ inne instrumenty prawne: intercyzę ustalającą rozszerzoną wspólność majątkową, umowę dożywocia lub testament.

Jeśli darowizna między małżonkami ma służyć konkretnym celom – na przykład wspieraniu działalności gospodarczej małżonka – zadbaj o to, żeby towarzyszące jej umowy i dokumenty precyzyjnie określały prawa i obowiązki stron.

FAQ

Czy małżonkowie mogą dokonywać darowizn między sobą? Tak. Polskie prawo nie ogranicza możliwości dokonywania darowizn między małżonkami. Darowizna nieruchomości wymaga formy aktu notarialnego i podlega tym samym zasadom co każda inna darowizna, w tym możliwości odwołania z tytułu rażącej niewdzięczności.

Czy nieruchomość darowana małżonkowi wchodzi do majątku wspólnego? Co do zasady nie. Zgodnie z art. 33 pkt 2 KRO przedmioty nabyte przez darowiznę wchodzą do majątku osobistego obdarowanego, chyba że darczyńca postanowił inaczej. Nieruchomość darowana przez jednego małżonka drugiemu z majątku osobistego darczyńcy wchodzi do majątku osobistego obdarowanego.

Czy można odwołać darowiznę dokonaną na rzecz małżonka? Tak – na tych samych zasadach co każdą inną darowiznę. Konieczne jest wykazanie rażącej niewdzięczności obdarowanego, złożenie oświadczenia o odwołaniu w formie pisemnej i dochowanie rocznego terminu.

Co dzieje się z darowaną nieruchomością przy podziale majątku po rozwodzie? Nieruchomość darowana z majątku osobistego jednego małżonka drugiemu wchodzi do majątku osobistego obdarowanego i nie podlega podziałowi majątku wspólnego. Jedyną drogą odzyskania jej jest skuteczne odwołanie darowizny.

Czy można zastrzec w darowiźnie między małżonkami prawo do jej odwołania w razie rozwodu? Polskie prawo nie przewiduje wprost takiej klauzuli. Można natomiast zastrzec prawo odkupu lub inne instrumenty ochrony – ich skuteczność zależy jednak od konkretnych okoliczności i wymaga analizy prawnej.

Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Każda sprawa jest indywidualna i wymaga analizy konkretnych okoliczności.

Zapraszamy do Kancelarii Prawnej Kowalak Jędrzejewska i Partnerzy: Radca Prawny Bartosz Kowalak, Adwokat Michalina Koligot ul. Mickiewicza 18a/3, 60-834 Poznań Tel.: +48 61 2224963 www.prawospadkowepoznan.pl