Darowizna na rzecz małżonków do majątku wspólnego — czy do zachowku zalicza się cała czy tylko połowa?

Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej.

Szybka odpowiedź: Jeżeli spadkodawca darował nieruchomość córce i jej mężowi do majątku wspólnego małżeńskiego, na poczet zachowku należnego córce zalicza się tylko połowę wartości tej darowizny — bo tyle faktycznie trafiło do jej majątku. Zasadę tę potwierdził Sąd Okręgowy w Poznaniu w wyroku z dnia 28 listopada 2017 r. (sygn. XV Ca 549/17), powołując się na wyrok Sądu Najwyższego z dnia 30 października 2003 r. (sygn. IV CK 158/02).

Spis treści

Problem — darowizna do majątku wspólnego małżonków
Dlaczego liczy się tylko połowa darowizny?
Skutek dla obliczania zachowku i substratu
Sprawa z Grodziska — 1,4 mln zł darowizny, ale substrat = 716 tys. zł
Kiedy liczy się cała darowizna?
FAQ

Problem — darowizna do majątku wspólnego małżonków

W polskich rodzinach wiejskich częstym rozwiązaniem było przekazywanie ziemi i gospodarstwa córce lub synowi „i ich małżonkowi” — do majątku wspólnego. Taka darowizna wchodziła do wspólności ustawowej małżeńskiej obojga małżonków.

Kiedy w późniejszym procesie o zachowek sąd doliczał taką darowiznę do substratu — pojawiało się pytanie: czy do substratu wliczać pełną wartość darowizny, czy tylko jej połowę przypadającą na obdarowanego?

Pytanie ma wymiar ściśle praktyczny. W omawianej sprawie pełna wartość darowizny wynosiła 1.433.166 zł. Jeżeli sąd wliczałby całość — substrat wynosiłby 1.433.166 zł i zachowek mógłby wynieść nawet 238.861 zł. Jeżeli tylko połowę — substrat wynosiłby 716.583 zł i zachowek mógłby wynieść 119.430 zł.

Różnica — ponad 119.000 zł — była przedmiotem sporu w omawianej sprawie.

Dlaczego liczy się tylko połowa darowizny?

Sąd Okręgowy w Poznaniu w wyroku z dnia 28 listopada 2017 r. (sygn. XV Ca 549/17) przyjął, że na poczet zachowku należy zaliczyć jedynie połowę wartości darowizny uczynionej na rzecz uprawnionego i jego małżonka do majątku wspólnego.

Uzasadnienie opiera się na art. 43 § 1 k.r.o. — oboje małżonkowie mają równe udziały w majątku wspólnym. Od chwili ustania wspólności ustawowej (np. przez rozwód lub śmierć jednego z małżonków) do majątku, który był nią objęty, stosuje się przepisy o współwłasności w częściach ułamkowych — a więc każdemu małżonkowi przypadałaby 1/2.

Skoro przysporzeniem na rzecz samego uprawnionego (córki) jest tylko połowa wartości przedmiotu darowizny — to tylko tę połowę zalicza się na zachowek.

Jak stwierdził Sąd: „Odmienne ujęcie tego zagadnienia oznaczałoby, że z punktu widzenia art. 966 k.c. należy jednakowo traktować darowiznę uczynioną przez spadkodawcę tylko na rzecz uprawnionego do zachowku oraz darowiznę uczynioną na rzecz uprawnionego i jego małżonka z zastrzeżeniem, że przedmiot darowizny ma wejść do majątku wspólnego, co byłoby nie do przyjęcia, ponieważ skutki takich przysporzeń różnią się diametralnie.”

Skutek dla obliczania zachowku i substratu

Zasada ta ma dwojakie znaczenie:

Dla substratu zachowku — do substratu wlicza się tylko połowę wartości darowizny uczynionej na rzecz małżonków do wspólności. Substrat jest mniejszy, więc i zachowek jest mniejszy.

Dla zaliczenia na poczet zachowku — jeżeli uprawniony do zachowku sam jest jednym z obdarowanych małżonków, to zalicza się mu na poczet należnego zachowku tylko połowę otrzymanej darowizny. Jeżeli ta połowa pokrywa jego zachowek — nie może dochodzić dodatkowej zapłaty.

Sprawa z Grodziska — 1,4 mln zł darowizny, ale substrat = 716 tys. zł

W sprawie XV Ca 549/17 darowizna o łącznej wartości 1.433.166 zł uczyniona była na rzecz córki J. G. i jej męża J. G. do ich majątku wspólnego. Sąd Rejonowy przyjął do substratu połowę tej wartości — czyli 716.583 zł — jako przysporzenie przypadające na samą córkę.

Syn S. K. — uprawniony do zachowku — nie był stroną darowizny. Obliczenie jego zachowku wyglądało następująco:

Substrat = 716.558 zł (połowa wartości darowizny). Udział ustawowy powoda = 1/3. Wartość udziału = 716.558 zł × 1/3 = 238.852,67 zł. Zachowek = 1/2 wartości udziału = 119.426 zł.

Sąd zasądził od córki na rzecz syna kwotę 59.713 zł — czyli połowę z 119.426 zł. Dlaczego połowę? Bo powód rozszerzył powództwo do kwoty 119.426 zł i przegrał w połowie zakresu. Sąd zasądził tyle, ile było prawnie uzasadnione przy przyjęciu do substratu połowy darowizny.

Kiedy liczy się cała darowizna?

Jeżeli darowizna uczyniona była wyłącznie na rzecz jednego z małżonków — do jego majątku osobistego (nie wspólnego) — do substratu wlicza się jej pełną wartość. Dotyczy to np. sytuacji, gdy rodzic darował ziemię wyłącznie córce, a nie córce i jej mężowi.

Podobnie — jeżeli małżonkowie zawarli intercyzę i darowizna trafiła do ich majątków osobistych w określonych proporcjach, zalicza się ją w odpowiedniej wysokości.

FAQ

Czy po rozwodzie obdarowanego zmienia się wartość wliczana do substratu zachowku? Nie — wartość darowizny do substratu ustala się według stanu z chwili jej dokonania. Późniejszy rozwód nie zmienia faktu, że w chwili darowizny trafiła ona do majątku wspólnego i tylko połowa przypadała na uprawnionego.

Czy mąż córki może dochodzić roszczenia z tytułu darowizny uczynionej na rzecz małżonków? Mąż córki nie jest uprawniony do zachowku po teściach — nie należy do kręgu wskazanego w art. 991 k.c. Nie może zatem dochodzić żadnych roszczeń z tytułu darowizny od teściów.

Jak działa zasada zaliczenia darowizny na poczet zachowku? Jeżeli uprawniony do zachowku sam otrzymał od spadkodawcy darowiznę, wartość tej darowizny zalicza się na poczet należnego mu zachowku. Jeżeli darowizna pokrywa w całości należny zachowek — uprawniony nie ma roszczenia o dopłatę. Jeżeli tylko częściowo — może dochodzić różnicy.

Co jeśli obdarowany sprzedał nieruchomość po jej otrzymaniu — jak wtedy oblicza się substrat? Substrat oblicza się według stanu nieruchomości z daty darowizny i cen z daty orzekania — niezależnie od tego, co obdarowany z nieruchomością zrobił po jej otrzymaniu.

Czy do substratu zachowku wlicza się darowizny na rzecz dalszych krewnych? Tak — jeżeli darowizna uczyniona była na rzecz spadkobiercy lub osoby uprawnionej do zachowku, wlicza się ją zawsze. Jeżeli na rzecz osoby spoza tego kręgu — wlicza się, o ile darowizna była uczyniona nie wcześniej niż 10 lat przed otwarciem spadku.

Zapraszamy do kontaktu z kancelarią w sprawach dotyczących prawa spadkowego.

Kancelaria KOWALAK JĘDRZEJEWSKA KONRADY I PARTNERZY ADWOKACI I RADCOWIE PRAWNI ul. Mickiewicza 18a/3, 60-834 Poznań tel.: +48 61 222 49 63 kancelaria@prawnikpoznanski.pl www.prawospadkowepoznan.pl

Autorem artykułu jest radca prawny Bartosz Kowalak.