Dwa sposoby na utrwalenie testamentu ustnego — i dlaczego jeden wyklucza drugi

Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. W sprawach indywidualnych zalecamy konsultację z radcą prawnym lub adwokatem.

Rodzina próbowała uratować testament matki w apelacji. Twierdziła, że przy złożeniu ostatniej woli obecni byli również bracia spadkodawczyni — osoby spoza kręgu beneficjentów, czyli prawidłowi świadkowie. Chciała przesłuchać ich przed sądem. Sąd Okręgowy w Poznaniu odmówił — i to nie tylko dlatego, że wniosek był spóźniony. Odmówił przede wszystkim dlatego, że w sprawie był już dokument obejmujący ostatnią wolę spadkodawczyni. A to wyklucza drogę sądową. Polskie prawo przewiduje dwa i tylko dwa sposoby utrwalenia testamentu ustnego — i są one wzajemnie wykluczające się.

Spis treści

Dlaczego treść testamentu ustnego wymaga utrwalenia?
Dwa alternatywne sposoby — art. 952 § 2 i § 3 k.c.
Sposób pozasądowy — pisemne utrwalenie przez świadka lub osobę trzecią
Wymogi formalne pisma — co musi zawierać?
Sposób sądowy — zeznania świadków przed sądem
Kiedy można skorzystać ze sposobu sądowego?
Kluczowa zasada: sporządzenie pisma wyklucza drogę sądową
Co jeśli pismo jest wadliwe — czy można wtedy przesłuchać świadków?
Stan faktyczny z orzeczenia SO Poznań II Ca 1872/23
Praktyczne wskazówki
FAQ

Dlaczego treść testamentu ustnego wymaga utrwalenia?

Testament ustny z natury rzeczy nie zostawia pisemnego śladu — jest oświadczeniem złożonym słownie wobec świadków. To rodzi oczywisty problem: skąd sąd ma wiedzieć, co dokładnie powiedział testator? Jakie były jego rozrządzenia? Kogo powołał do spadku?

Ustawodawca dostrzegł ten problem i wprowadził wymóg utrwalenia treści testamentu ustnego — jako warunek jego skuteczności. Testament ustny, którego treść nie zostanie utrwalona w sposób przewidziany przez prawo, pozostaje bezskuteczny — mimo że był ważnie sporządzony.

Artykuł 952 k.c. przewiduje dwie alternatywne drogi utrwalenia: pozasądową (§ 2) i sądową (§ 3). Każda ma własne wymogi formalne. I — co kluczowe — obie drogi są wzajemnie wykluczające się.

Dwa alternatywne sposoby — art. 952 § 2 i § 3 k.c.

Artykuł 952 k.c. w paragrafach 2 i 3 stanowi:

§ 2: „Treść testamentu ustnego może być stwierdzona w ten sposób, że jeden ze świadków albo osoba trzecia spisze oświadczenie spadkodawcy przed upływem roku od jego złożenia, z podaniem miejsca i daty oświadczenia oraz miejsca i daty sporządzenia pisma, a pismo to podpiszą spadkodawca i dwaj świadkowie albo wszyscy świadkowie.”

§ 3: „W wypadku gdy treść testamentu ustnego nie została w powyższy sposób stwierdzona, można ją w ciągu sześciu miesięcy od dnia otwarcia spadku stwierdzić przez zgodne zeznania świadków złożone przed sądem. Jeżeli przesłuchanie jednego ze świadków nie jest możliwe lub napotyka trudne do przezwyciężenia przeszkody, sąd może poprzestać na zgodnych zeznaniach dwóch świadków.”

Zestawienie obu przepisów pokazuje wyraźnie: § 3 stosuje się wyłącznie wtedy, gdy treść testamentu „nie została w powyższy sposób stwierdzona” — czyli gdy nie sporządzono pisma zgodnie z § 2. Sporządzenie pisma zamyka drogę sądową.

Sposób pozasądowy — pisemne utrwalenie przez świadka lub osobę trzecią

Pierwsza i preferowana droga utrwalenia to sporządzenie pisemnego dokumentu obejmującego oświadczenie testatora. Pismo może sporządzić:
— jeden ze świadków obecnych przy testowaniu,
— osoba trzecia — ktoś nieobecny przy testowaniu, komu świadkowie relacjonują wolę testatora.

Pismo musi zostać sporządzone przed upływem roku od złożenia oświadczenia przez testatora. Jest to termin materialny — jego przekroczenie powoduje, że nawet najstaranniej sporządzony dokument nie spełnia wymogów ustawy.

Wymogi formalne pisma — co musi zawierać?

Artykuł 952 § 2 k.c. precyzuje wymogi formalne pisma utrwalającego testament ustny. Pismo musi zawierać:

Treść oświadczenia testatora — co dokładnie powiedział, kogo powołał do spadku, jakie rozrządzenia uczynił.

Miejsce i datę oświadczenia — gdzie i kiedy testator złożył oświadczenie woli (np. „w dniu 31 lipca 2022 r. w S. przy ul. (…)”).

Miejsce i datę sporządzenia pisma — gdzie i kiedy pismo zostało fizycznie sporządzone (może być inny dzień i inne miejsce niż testowanie).

Podpisy — pismo musi podpisać spadkodawca i dwaj świadkowie albo wszyscy świadkowie. Opcja z podpisem spadkodawcy jest możliwa tylko wtedy, gdy testator żyje w chwili sporządzania pisma i jest w stanie złożyć podpis. Jeżeli testator już nie żyje lub nie może podpisać — pismo podpisują wszyscy świadkowie.

Brak któregokolwiek z tych elementów powoduje, że pismo nie spełnia wymogów art. 952 § 2 k.c. — i de facto nie stanowi prawidłowego utrwalenia testamentu ustnego.

Sposób sądowy — zeznania świadków przed sądem

Druga droga utrwalenia to przesłuchanie świadków testamentu ustnego przed sądem. Jest to droga subsydiarna — stosowana wyłącznie wtedy, gdy nie sporządzono pisma zgodnie z § 2.

Zeznania świadków składane są w toku postępowania o stwierdzenie nabycia spadku. Muszą być zgodne — jeżeli świadkowie zeznają odmiennie co do treści woli testatora, sąd nie może ustalić treści testamentu na podstawie ich zeznań.

Kluczowe ograniczenie: zeznania świadków muszą zostać złożone w ciągu sześciu miesięcy od dnia otwarcia spadku (czyli od śmierci testatora). Jest to termin materialny — jego przekroczenie powoduje, że sąd nie może przesłuchać świadków dla ustalenia treści testamentu ustnego.

Przy trudnościach w przesłuchaniu jednego ze świadków sąd może poprzestać na zgodnych zeznaniach dwóch świadków.

Kiedy można skorzystać ze sposobu sądowego?

Droga sądowa jest dostępna wyłącznie gdy:

Po pierwsze — treść testamentu nie została stwierdzona pismem zgodnie z § 2. Jeżeli pismo zostało sporządzone — droga sądowa jest zamknięta.

Po drugie — wniosek o przesłuchanie świadków został zgłoszony w ciągu sześciu miesięcy od otwarcia spadku. Przekroczenie tego terminu wyklucza przesłuchanie.

Po trzecie — przesłuchiwane osoby były rzeczywiście świadkami testowania — obecnymi przy całym złożeniu oświadczenia woli przez testatora.

Kluczowa zasada: sporządzenie pisma wyklucza drogę sądową

Sąd Okręgowy w Poznaniu w postanowieniu z dnia 5 lutego 2025 r. (sygn. II Ca 1872/23) odwołał się do ugruntowanego stanowiska Sądu Najwyższego wyrażonego w postanowieniu z dnia 8 kwietnia 1999 r. (III CKN 190/98): „W razie sporządzenia prawidłowego, to jest zgodnego z wymaganiami podanymi w art. 952 § 2 k.c., pisma, przesłuchiwanie świadków przewidziane w art. 952 § 3 k.c. jest nie tylko zbędne, ale i niedopuszczalne.”

Zasada ta ma charakter bezwzględny. Jeżeli pismo zostało sporządzone — nawet jeżeli okazało się wadliwe z innych powodów (np. z powodu wykluczenia świadków) — droga sądowego przesłuchania świadków jest zamknięta.

Sąd Okręgowy wyjaśnił to w omawianym postanowieniu: „W niniejszej sprawie wnioskodawca dołączył do wniosku oświadczenie spadkodawcy spisane przez osoby uczestniczące w testowaniu — w rezultacie niedopuszczalnym było ustalanie treści testamentu ustnego przez Sąd na podstawie zeznań świadków.”

Co jeśli pismo jest wadliwe — czy można wtedy przesłuchać świadków?

To pytanie pojawiło się pośrednio w omawianej sprawie. Rodzina próbowała argumentować, że skoro pismo było wadliwe (testament nieważny z powodu wykluczenia świadków), to można teraz przesłuchać prawidłowych świadków — braci spadkodawczyni, obecnych przy innej okazji testowania.

Sąd Okręgowy odrzucił to rozumowanie. Rozróżnienie między ważnością testamentu a dopuszczalnością drogi sądowej jest tu kluczowe:

Ważność testamentu (art. 957 k.c.) — dotyczy pytania, czy rozrządzenia testamentowe są skuteczne. Naruszenie art. 957 k.c. prowadzi do nieważności testamentu lub jego postanowień.

Dopuszczalność drogi sądowej (art. 952 § 3 k.c.) — dotyczy pytania, czy można ustalać treść testamentu przez zeznania świadków. Jest to kwestia procesowa, rządząca się własnymi zasadami.

Sporządzenie pisma — nawet pisma wadliwego, prowadzącego do nieważnego testamentu — zamknęło drogę sądową. Sąd nie może przyjąć, że pismo „nie istnieje” tylko dlatego, że testament okazał się nieważny.

Stan faktyczny z orzeczenia SO Poznań II Ca 1872/23

W omawianej sprawie rodzina M. S. sporządziła pismo utrwalające testament ustny w dniu 31 lipca 2022 r. — w tym samym dniu, w którym testatorka złożyła oświadczenie woli. Pismo zostało dołączone do wniosku o stwierdzenie nabycia spadku i otwarte przez Sąd Rejonowy.

W apelacji skarżący podnieśli nowy fakt: przy złożeniu ostatniej woli przez M. S. obecni byli także jej bracia — D. S., M. S. i E. J. — jako prawidłowi świadkowie, niepowiązani z beneficjentami. Twierdzili, że E. J. spisała odrębne oświadczenie woli testatora, ale dokument ten jest w jej posiadaniu i nie dotarł do sądu z powodu konfliktu rodzinnego.

Sąd Okręgowy oddalił wnioski dowodowe jako spóźnione i niedopuszczalne z dwóch niezależnych powodów:

Po pierwsze — apelujący nie załączyli do apelacji żadnego nowego dokumentu. Twierdzenia o istnieniu odrębnego pisma były gołosłowne.

Po drugie — nawet gdyby takie pismo istniało, skoro w sprawie był już dokument z 31 lipca 2022 r., przesłuchanie świadków było niedopuszczalne.

Po trzecie — termin sześciu miesięcy od otwarcia spadku upłynął. Wniosek o przesłuchanie świadków złożono po upływie 12 miesięcy od śmierci testatora.

Praktyczne wskazówki

Zanim sporządzisz testament ustny — zaplanuj utrwalenie. Decyzja o formie utrwalenia powinna być podjęta jeszcze przed testowaniem. Jeżeli wybierasz drogę pisemną — zadbaj o to, by pisarz był obecny lub by świadkowie mogli sporządzić pismo natychmiast po testowaniu.

Pismo sporządź jak najszybciej po testowaniu. Art. 952 § 2 k.c. daje rok — ale im dłużej czeka się ze sporządzeniem pisma, tym większe ryzyko, że szczegóły woli testatora zostaną zapomnienie lub zniekształcone.

Sprawdź, czy pismo zawiera wszystkie wymagane elementy. Miejsce i data oświadczenia, miejsce i data sporządzenia pisma, treść rozrządzeń, podpisy. Brak któregokolwiek elementu może podważyć skuteczność utrwalenia.

Jeżeli wybierasz drogę sądową — działaj natychmiast po śmierci testatora. Masz sześć miesięcy od otwarcia spadku. To krótki termin — szczególnie jeżeli między spadkobiercami istnieje konflikt i ustalenie kręgu świadków wymaga czasu.

Nie sporządzaj pisma, jeżeli zamierzasz skorzystać z drogi sądowej. To może zabrzmieć paradoksalnie, ale jeżeli zdajesz sobie sprawę, że pismo będzie wadliwe (np. z powodu braku prawidłowych świadków do podpisania), a masz możliwość skorzystania z drogi sądowej — nie sporządzaj pisma. Sporządzone pismo zamknie drogę sądową.

FAQ

Czy pismo utrwalające testament ustny musi być sporządzone przez prawnika?
Nie — może je sporządzić jeden ze świadków lub dowolna osoba trzecia. Nie ma wymogu formy szczególnej ani udziału profesjonalisty. Kluczowe jest zachowanie wszystkich wymogów treściowych z art. 952 § 2 k.c.

Czy pismo utrwalające testament ustny może być sporządzone po śmierci testatora?
Tak — art. 952 § 2 k.c. przewiduje możliwość podpisania pisma przez spadkodawcę (jeżeli żyje) lub przez wszystkich świadków (jeżeli testator nie żyje lub nie może podpisać). Pismo może zatem być sporządzone po śmierci testatora — byleby przed upływem roku od złożenia oświadczenia woli.

Co jeżeli jeden ze świadków odmawia podpisania pisma?
Jeżeli wymagane jest podpisanie przez wszystkich świadków — odmowa jednego z nich uniemożliwia skuteczne utrwalenie droga pisemną. W takiej sytuacji pozostaje droga sądowa — przesłuchanie świadków przed sądem w terminie 6 miesięcy od otwarcia spadku.

Czy sąd może z urzędu przesłuchać świadków testamentu ustnego?
Zgodnie z art. 661 k.p.c. sąd spadku, zawiadomiony o niespisaniu treści testamentu ustnego, ma obowiązek przesłuchać wskazanych świadków. Jednak — jak wskazał Sąd Okręgowy w Poznaniu — obowiązek ten istnieje tylko gdy treść nie została stwierdzona pismem i gdy świadkowie zostali wskazani w terminie sześciu miesięcy od otwarcia spadku.

Zapraszamy do kontaktu z Kancelarią w sprawach dotyczących testamentów i prawa spadkowego.

Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Stan prawny na datę publikacji.