Dyspozycja wkładem na wypadek śmierci a zachowek – czy bank wypłaci, a spadkobiercy będą musieli dopłacić?

Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Każda sprawa spadkowa jest indywidualna – zapraszamy do kontaktu z kancelarią.

Szybka odpowiedź: Środki wypłacone z rachunku bankowego na podstawie dyspozycji wkładem na wypadek śmierci nie wchodzą do spadku – bank wypłaci je wskazanej osobie niezależnie od postępowania spadkowego. Jednak zgodnie z uchwałą Sądu Najwyższego (sygn. V CSK 50/17) wypłata ta może zostać potraktowana jako darowizna i doliczona do podstawy obliczenia zachowku. Choć sa i zdania odrebne: Sygnatura akt III CZP 57/22

Spis treści:

Czym jest dyspozycja wkładem na wypadek śmierci?
Czy środki z dyspozycji wchodzą do spadku?
Orzeczenie Sądu Najwyższego – V CSK 50/17
Jak dyspozycja wpływa na obliczenie zachowku?
Czy dyspozycja może być zwolniona z doliczenia?
Praktyczne wskazówki
FAQ

Bartosz Kowalak – radca prawny Prawo spadkowe

Czym jest dyspozycja wkładem na wypadek śmierci?

Dyspozycja wkładem na wypadek śmierci, zwana potocznie „dyspozycją bankową” lub „zapisem bankowym”, to pisemne polecenie wydane bankowi przez posiadacza rachunku, na mocy którego bank – po śmierci posiadacza – wypłaca określoną kwotę wskazanej osobie. Reguluje ją art. 56 ust. 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe.

Posiadacz rachunku oszczędnościowego, rachunku oszczędnościowo-rozliczeniowego lub rachunku terminowej lokaty oszczędnościowej może wskazać jako beneficjenta wyłącznie: małżonka, wstępnego (rodzica, dziadka), zstępnego (dziecko, wnuka) lub rodzeństwo. Krąg uprawnionych jest więc ściśle i wąsko określony ustawą – nie można w ten sposób przekazać środków osobie niespokrewnionej, partnerowi życiowemu czy przyjacielowi.

Łączna kwota wypłat na podstawie dyspozycji nie może przekroczyć dwudziestokrotności przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w sektorze przedsiębiorstw, ogłaszanego przez Prezesa GUS za ostatni miesiąc przed śmiercią posiadacza rachunku. Nadwyżka ponad ten limit wchodzi już do spadku i podlega dziedziczeniu na zasadach ogólnych.

Czy środki z dyspozycji wchodzą do spadku?

Nie – i to jest fundamentalna zasada. Środki wypłacone na podstawie dyspozycji wkładem na wypadek śmierci nie stają się częścią masy spadkowej. Bank wypłaca je beneficjentowi bezpośrednio, z pominięciem postępowania spadkowego, niezależnie od treści testamentu i niezależnie od tego, kto dziedziczy po posiadaczu rachunku.

Oznacza to w praktyce kilka ważnych rzeczy. Beneficjent dyspozycji nie musi czekać na stwierdzenie nabycia spadku ani na dział spadku – może zgłosić się do banku niezwłocznie po śmierci posiadacza rachunku, przedstawić wymagane dokumenty i odebrać środki. Środki te nie są też uwzględniane przy obliczaniu udziałów spadkowych pozostałych spadkobierców w klasycznym rozumieniu masy spadkowej.

Co więcej – odrzucenie spadku przez beneficjenta dyspozycji nie pozbawia go prawa do wypłaty. Są to dwie zupełnie odrębne instytucje prawne. Można odrzucić spadek (i tym samym uwolnić się od odpowiedzialności za długi spadkodawcy) i jednocześnie skutecznie odebrać środki z rachunku na podstawie dyspozycji.

Orzeczenie Sądu Najwyższego – V CSK 50/17

Tu jednak pojawia się kwestia, która komplikuje dotychczas prosty obraz. Sąd Najwyższy w orzeczeniu o sygn. V CSK 50/17 uznał, że wypłata środków z rachunku bankowego na podstawie dyspozycji wkładem na wypadek śmierci, choć nie wchodzi do spadku, powinna być traktowana jak darowizna i jako taka – doliczana do substratu zachowku.

Sąd Najwyższy zauważył, że dyspozycja wkładem na wypadek śmierci jest czynnością jednostronną, nieodpłatną, dokonywaną przez posiadacza rachunku za życia, ze skutkiem na wypadek śmierci. Jej ekonomiczny efekt jest identyczny jak darowizny – posiadacz rachunku przysporzył określonej osobie konkretną korzyść majątkową kosztem swojego majątku, który w przeciwnym razie wszedłby do spadku.

To orzeczenie ma fundamentalne znaczenie dla wszystkich spraw, w których posiadacz rachunku korzystał z dyspozycji bankowej, a po jego śmierci pozostali spadkobiercy dochodzą zachowku. Zmienia ono bowiem sytuację beneficjenta dyspozycji – nawet jeśli odebrał pieniądze z banku bez żadnych formalności, może się okazać, że będzie musiał uwzględnić tę kwotę przy rozliczeniu zachowku.

Jednakże pojawiło sie i orzeczenie Sadu Najwyższego, w którym Sąd ten uznał całkowicie przeciwnie: Sygnatura akt III CZP 57/22. Przy cyzm dotyczy to kwestii zaliczenia na schedę spadkową. Przy zachowku mamy inną sytuacje.

Jak dyspozycja wpływa na obliczenie zachowku?

Zachowek oblicza się od tzw. substratu zachowku, na który składa się czysta wartość spadku powiększona o wartość darowizn podlegających doliczeniu (art. 993 KC i następne). Jeżeli dyspozycja wkładem jest traktowana jak darowizna – a tak właśnie wynika z orzeczenia Sądu Najwyższego V CSK 50/17 – jej wartość zostaje doliczona do podstawy obliczenia zachowku.

Przykład: Posiadacz rachunku pozostawił majątek o wartości 200 000 zł i jednocześnie – za życia – wydał dyspozycję wypłaty 100 000 zł na rzecz jednego z dzieci. Gdyby dyspozycja nie była doliczana, zachowek drugiego dziecka wynosiłby połowę z połowy 200 000 zł, czyli 50 000 zł. Po doliczeniu dyspozycji do substratu zachowku podstawa obliczenia wynosi 300 000 zł, a zachowek – 75 000 zł. Różnica jest odczuwalna.

Beneficjent dyspozycji, który już odebrał środki z banku, może być zobowiązany do dopłaty na rzecz uprawnionego do zachowku – do wysokości otrzymanego przysporzenia (art. 1000 KC).

Ważna zasada: odebranie środków z banku na podstawie dyspozycji nie kończy sprawy, jeśli w grę wchodzi zachowek innych spadkobierców.

Praktyczne wskazówki

Jeśli jesteś beneficjentem dyspozycji wkładem i wiesz, że pozostali spadkobiercy mogą dochodzić zachowku – nie wydawaj odebranych środków przed wyjaśnieniem sytuacji prawnej. Możliwość zobowiązania do dopłaty jest realna, a jej wysokość może być znacząca.

Jeśli jesteś uprawnionym do zachowku i wiesz lub podejrzewasz, że posiadacz rachunku wydał dyspozycję na rzecz innego spadkobiercy lub osoby z kręgu uprawnionych – złóż w sprawie o zachowek wniosek o zobowiązanie banku do udzielenia informacji o dyspozycjach wydanych przez spadkodawcę. Sąd powinien taki wniosek uwzględnić.

Jeśli planujesz sporządzić dyspozycję wkładem jako element planowania majątkowego – skonsultuj się wcześniej z prawnikiem, który oceni jej skutki w kontekście zachowku przysługującego pozostałym uprawnionym.

FAQ

Czy środki z dyspozycji wkładem wchodzą do spadku? Nie. Środki wypłacone na podstawie dyspozycji wkładem na wypadek śmierci nie wchodzą do masy spadkowej. Bank wypłaca je bezpośrednio wskazanemu beneficjentowi, z pominięciem postępowania spadkowego, na podstawie art. 56 ust. 1 ustawy Prawo bankowe.

Czy można odrzucić spadek i jednocześnie odebrać środki z dyspozycji bankowej? Tak. Odrzucenie spadku i odebranie środków z dyspozycji bankowej to dwie odrębne instytucje prawne. Odrzucenie spadku zwalnia od odpowiedzialności za długi spadkowe, ale nie pozbawia beneficjenta prawa do wypłaty z rachunku na podstawie dyspozycji.

Czy dyspozycja wkładem jest doliczana do zachowku? Tak, zgodnie z orzeczeniem Sądu Najwyższego (sygn. V CSK 50/17). Sąd Najwyższy uznał, że dyspozycja wkładem jest czynnością zbliżoną do darowizny i powinna być doliczana do substratu zachowku. Beneficjent dyspozycji może być zobowiązany do dopłaty na rzecz uprawnionego do zachowku.

Na kogo można ustanowić dyspozycję wkładem na wypadek śmierci? Krąg uprawnionych beneficjentów jest ściśle określony przez art. 56 ust. 1 ustawy Prawo bankowe. Dyspozycja może zostać ustanowiona wyłącznie na rzecz małżonka, wstępnych (rodziców, dziadków), zstępnych (dzieci, wnuków) lub rodzeństwa posiadacza rachunku.

Jakie dokumenty należy przedstawić w banku, żeby odebrać środki z dyspozycji? Bank zazwyczaj wymaga odpisu aktu zgonu posiadacza rachunku oraz dokumentu potwierdzającego pokrewieństwo z posiadaczem – najczęściej odpisu aktu urodzenia lub odpisu aktu małżeństwa, w zależności od rodzaju pokrewieństwa. Dokumenty te są wydawane przez urzędy stanu cywilnego. Szczegółowe wymagania mogą się różnić w zależności od banku – warto uprzednio potwierdzić je telefonicznie lub na stronie internetowej konkretnej instytucji.

Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Każda sprawa spadkowa wymaga indywidualnej analizy okoliczności i dokumentów.

Zapraszamy do Kancelarii Prawnej Kowalak Jędrzejewska i Partnerzy: Radca Prawny Bartosz Kowalak, Adwokat Michalina Koligot ul. Mickiewicza 18a/3, 60-834 Poznań Tel.: +48 61 2224963 www.prawospadkowepoznan.pl