Dzieci pozamałżeńskie a zachowek — jak przyrodnie rodzeństwo wpływa na wysokość zachowku

Dzieci pozamałżeńskie a zachowek — jak przyrodnie rodzeństwo wpływa na wysokość zachowku

Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej.

Spis treści

Rodziny mieszane i wielodzietne — coraz częstsza rzeczywistość w sprawach spadkowych
Dzieci pozamałżeńskie jako pełnoprawni spadkobiercy ustawowi
Jak przyrodnie rodzeństwo zmniejsza udział — i zachowek — każdego dziecka
Przykład obliczenia zachowku przy czworgu dzieci z różnych związków
Z ciekawym problemem zmierzył się Sąd Apelacyjny w Poznaniu
Praktyczne wskazówki
FAQ

Bartosz Kowalak – radca prawny Prawo spadkowe

Rodziny mieszane i wielodzietne — coraz częstsza rzeczywistość w sprawach spadkowych

Polskie rodziny coraz rzadziej mieszczą się w schemacie: jedno małżeństwo, wspólne dzieci, jeden spadek. Rozwody, ponowne związki, dzieci z różnych relacji — to rzeczywistość, która bezpośrednio przekłada się na sprawy spadkowe.

Gdy spadkodawca miał dzieci z kilku związków — małżeńskich i pozamałżeńskich — wszystkie one są jego zstępnymi i wszystkie dziedziczą po nim z ustawy na równych zasadach. Nie ma znaczenia, czy dziecko pochodzi z formalnego małżeństwa, ze związku nieformalnego, czy zostało przez spadkodawcę uznane po urodzeniu. Ważne jest tylko jedno: ustalenie ojcostwa lub macierzyństwa.

Ta zasada równości dzieci ma bezpośredni wpływ na wysokość zachowku. Im więcej dzieci, tym mniejszy udział każdego — a co za tym idzie, tym mniejszy zachowek.

Dzieci pozamałżeńskie jako pełnoprawni spadkobiercy ustawowi

Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz Kodeks cywilny nie różnicują sytuacji prawnej dzieci ze względu na to, czy pochodzą z małżeństwa. Art. 931 § 1 KC stanowi, że w pierwszej kolejności powołane są do spadku dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek — bez żadnego rozróżnienia na dzieci małżeńskie i pozamałżeńskie.

Dziecko pozamałżeńskie dziedziczy po ojcu, jeśli ojcostwo zostało prawnie ustalone — przez uznanie dziecka przez ojca, przez sądowe ustalenie ojcostwa albo przez domniemanie wynikające z małżeństwa matki (choć to ostatnie dotyczy innej sytuacji). Podobnie dziedziczy po matce — bez żadnych dodatkowych warunków.

Dzieci z konkubinatu, dzieci uznane przez ojca, dzieci przysposobione — wszystkie są traktowane na równi z dziećmi z małżeństwa przy dziedziczeniu ustawowym i przy zachowku.

To oznacza, że gdy ojciec miał dzieci z kilku związków, wszystkie one wchodzą do kręgu jego spadkobierców ustawowych i wszystkie są potencjalnie uprawnione do zachowku.

Jak przyrodnie rodzeństwo zmniejsza udział — i zachowek — każdego dziecka

Zasada jest prosta: im więcej dzieci, tym mniejszy udział każdego z nich przy dziedziczeniu ustawowym. A ponieważ zachowek oblicza się jako ułamek tego udziału — mniejszy udział oznacza mniejszy zachowek.

Przy jednym dziecku: dziedziczy ½ (razem z małżonkiem) lub całość (bez małżonka). Przy dwójce dzieci: każde dziedziczy ¼ (razem z małżonkiem) lub ½ (bez małżonka). Przy czworgu dzieci: każde dziedziczy ⅛ (razem z małżonkiem) lub ¼ (bez małżonka).

Zachowek każdego dziecka = ½ × udział przy dziedziczeniu ustawowym.

Przykład przy czworgu dzieci bez małżonka: udział każdego dziecka = ¼; zachowek = ½ × ¼ = ⅛ wartości spadku.

Nieświadomość istnienia przyrodnego rodzeństwa może prowadzić do poważnych błędów w obliczeniu zachowku. Jeśli uprawniony nie wie, że ojciec miał czworo dzieci — a nie dwoje — i obliczy zachowek jako ¼ zamiast ⅛, żąda dwukrotnie więcej, niż mu się należy.

Przykład obliczenia zachowku przy czworgu dzieci z różnych związków

Przyjmijmy: spadkodawca C. W. był rozwiedziony (brak małżonka) i miał czworo dzieci: — dwóch synów z pierwszego małżeństwa: J. W. i M. W., — dwie córki z późniejszego związku nieformalnego: S. O. i J. O.

Wartość spadku: 450 000 zł (nieruchomość).

Krok 1 — udział przy dziedziczeniu ustawowym: 4 dzieci, brak małżonka → każde dziedziczy ¼.

Krok 2 — zachowek każdego dziecka (stawka ½): ½ × ¼ × 450 000 zł = 56 250 zł dla każdego dziecka.

Gdyby synowie błędnie założyli, że są tylko dwójką dzieci i obliczyli zachowek jako ½ × ½ × 450 000 = 112 500 zł — żądaliby dwukrotnie za dużo. I tyle wnieśli w pozwie (87 500 zł każdy — zakładając wyższą wartość nieruchomości), ostatecznie sąd zasądził po 56 250 zł.

Z ciekawym problemem zmierzył się Sąd Apelacyjny w Poznaniu

Właśnie z taką rodziną wielodzietną i mieszaną zmierzył się Sąd Apelacyjny w Poznaniu w wyroku z dnia 13 grudnia 2012 r. (sygn. akt I ACa 590/12). Spadkodawca C. W. miał dwóch synów z małżeństwa z E. W. — powodów J. W. i M. W. — oraz dwie córki ze związku nieformalnego z M. O. — pozwane S. O. i J. O.

C. W. był w chwili śmierci rozwiedziony — brak małżonka. Czworo dzieci dziedziczyłoby po równo, każde po ¼. Zachowek każdego z synów wynosił zatem ½ × ¼ wartości spadku = ⅛.

Wartość jedynego składnika spadku — nieruchomości przy ul. (…) w Poznaniu — wynosiła 450 000 zł. Zachowek każdego z synów: ⅛ × 450 000 zł = 56 250 zł.

Co ciekawe, powodowie domagali się początkowo po 87 500 zł — zakładając wyższą wartość nieruchomości (szacowali ją na 700 000 zł). Sąd ustalił wartość na 450 000 zł na podstawie decyzji urzędu skarbowego, w której sama pozwana M. O. podała tę wartość w zeznaniu podatkowym. Zasądzona kwota — po 56 250 zł dla każdego — odzwierciedlała prawidłowe obliczenie zachowku przy czworgu dzieci i ustalonej wartości nieruchomości.

Sprawa dobrze ilustruje, jak istotne jest uwzględnienie wszystkich dzieci spadkodawcy — także tych z innych związków — przy obliczaniu zachowku. Pominięcie przyrodniej siostry lub brata może prowadzić do zawyżonego żądania i częściowego oddalenia powództwa.

Praktyczne wskazówki

Przed obliczeniem zachowku ustal, ile dzieci miał spadkodawca — ze wszystkich związków. Dzieci pozamałżeńskie, uznane, z konkubinatu — wszystkie wchodzą do kręgu spadkobierców ustawowych i wpływają na wysokość udziału każdego z nich.
Sprawdź, czy ojcostwo zostało prawnie ustalone wobec wszystkich dzieci. Tylko prawnie ustalone ojcostwo daje podstawę do dziedziczenia. Jeśli istnieją wątpliwości co do ojcostwa któregoś z potencjalnych spadkobierców — może być konieczne sądowe ustalenie ojcostwa.
Nie zapominaj o małżonku. Jeśli spadkodawca był w chwili śmierci w związku małżeńskim, małżonek dziedziczy razem z dziećmi — co zmniejsza udział każdego dziecka i odpowiednio zachowek.
Żądaj w pozwie kwoty prawidłowo obliczonej. Zawyżone żądanie prowadzi do częściowego oddalenia powództwa i niekorzystnego rozstrzygnięcia o kosztach procesu.
Pamiętaj o dzieciach przysposobionych. Adoptowane dziecko dziedziczy po przysposabiającym na takich samych zasadach jak dziecko biologiczne — i wchodzi do kręgu uprawnionych do zachowku.

FAQ

Czy dziecko pozamałżeńskie dziedziczy tak samo jak dziecko z małżeństwa? Tak. Kodeks cywilny nie różnicuje sytuacji dzieci ze względu na pochodzenie. Wszystkie dzieci spadkodawcy — z małżeństwa, z konkubinatu, uznane przez ojca — dziedziczą na równych zasadach (art. 931 § 1 KC) i są uprawnione do zachowku.

Jak przyrodnie rodzeństwo wpływa na wysokość zachowku? Każde dziecko spadkodawcy zmniejsza udział pozostałych. Im więcej dzieci, tym mniejszy udział każdego przy dziedziczeniu ustawowym — a zachowek jest ułamkiem tego udziału. Przy czworgu dzieci bez małżonka zachowek każdego wynosi ½ × ¼ = ⅛ wartości substratu zachowku.

Co się stanie, jeśli nie uwzględnię przyrodniej siostry przy obliczaniu zachowku? Żądanie będzie zawyżone. Sąd oddali powództwo w części przekraczającej prawidłowo obliczony zachowek, a koszty procesu zostaną rozliczone stosunkowo — co może oznaczać, że mimo wygranej co do zasady poniesiesz część kosztów.

Czy dziecko, które zostało wydziedziczone, jest brane pod uwagę przy obliczaniu zachowku pozostałych dzieci? Tak. Przy ustaleniu udziałów stanowiących podstawę obliczenia zachowku uwzględnia się także spadkobierców wydziedziczonych (art. 992 KC). Wydziedziczony syn jest więc brany pod uwagę przy obliczaniu udziału pozostałych — mimo że sam nie otrzyma zachowku.

Czy dziecko przysposobione dziedziczy tak samo jak biologiczne? Tak. Przysposobienie pełne wywołuje takie same skutki jak pokrewieństwo biologiczne — dziecko adoptowane dziedziczy po przysposabiającym i jest uprawnione do zachowku na takich samych zasadach jak dziecko biologiczne.

Zapraszamy do kontaktu

Jeśli w sprawie spadkowej pojawiają się dzieci z różnych związków i zastanawiasz się, jak prawidłowo obliczyć zachowek — zapraszamy do konsultacji z naszą kancelarią.

Kancelaria Prawna Kowalak Jędrzejewska i Partnerzy Radca Prawny Bartosz Kowalak, Adwokat Michalina Koligot ul. Mickiewicza 18a/3, 60-834 Poznań Tel.: +48 61 222 49 63 www.prawospadkowepoznan.pl

Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Każda sprawa spadkowa wymaga indywidualnej analizy okoliczności faktycznych i prawnych. Kancelaria nie ponosi odpowiedzialności za działania podjęte wyłącznie na podstawie informacji zawartych w artykule.

Źródła

Kodeks cywilny: art. 931 § 1, art. 991 § 1, art. 992
Wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 13 grudnia 2012 r., sygn. akt I ACa 590/12