Dziedziczenie roszczenia o zachowek – kiedy zstępni mogą dochodzić roszczeń po zmarłym uprawnionym

Co się dzieje z prawem do zachowku, gdy osoba uprawniona umiera przed dochodzeniem tego prawa?

Czy jej dzieci lub wnuki mogą wystąpić z takim roszczeniem?

To pytanie pojawia się dość często w mojej kancelarii, a odpowiedź nie jest oczywista dla wielu osób.

Temat ten jest szczególnie istotny, gdy mamy do czynienia z sytuacją, gdzie uprawniony do zachowku (np. dziecko spadkodawcy) umiera przed dochodzeniem swoich praw, pozostawiając własnych spadkobierców.

Prawo do dziedziczenia roszczenia o zachowek

Kluczowym przepisem, który reguluje tę kwestię, jest art. 1002 Kodeksu cywilnego. Stanowi on, że:

“Roszczenia z tytułu zachowku przechodzą na spadkobiercę osoby uprawnionej do zachowku tylko wtedy, gdy spadkobierca ten należy do osób uprawnionych do zachowku po pierwszym spadkodawcy.”

Co to znaczy w praktyce? Otóż roszczenie o zachowek może odziedziczyć tylko osoba, która sama byłaby uprawniona do zachowku po pierwszym spadkodawcy. Najczęściej będą to zstępni (dzieci, wnuki) osoby pierwotnie uprawnionej.

Przykład z orzecznictwa

Doskonałą ilustracją tej zasady jest wyrok Sądu Rejonowego Poznań – Nowe Miasto i Wilda w Poznaniu z dnia 6 października 2021 r., sygn. akt V C 932/19. W tej sprawie mieliśmy do czynienia z następującą sytuacją:

Spadkodawczyni (nazwijmy ją M.N.) miała pięcioro dzieci, w tym córkę B.B. Córka ta zmarła przed dochodzeniem zachowku. Jej spadkobiercami byli synowie – J.B. oraz P.B., przy czym P.B. również zmarł, a jego spadkobierczynią była córka D.B.

Sąd w uzasadnieniu wyroku stwierdził:

“Uprawnienie do zachowku na podstawie art. 991 kc w zw. z art. 1000 § 1 kc w zw. z art. 1002 kc przysługuje zatem D. B. oraz J. B.”

Oznacza to, że zarówno wnuk jak i prawnuczka spadkodawczyni mogli skutecznie dochodzić zachowku, który pierwotnie przysługiwał ich matce/babci.

Wymagania do skutecznego dochodzenia dziedziczonego roszczenia o zachowek

Na podstawie analizy orzecznictwa i mojej praktyki zawodowej, mogę wskazać następujące kluczowe elementy, które muszą być spełnione, aby skutecznie dochodzić zachowku “po zmarłym uprawnionym”:

Związek rodzinny – musisz należeć do kręgu osób uprawnionych do zachowku po pierwotnym spadkodawcy (zazwyczaj jako zstępny)
Dziedziczenie po osobie uprawnionej – musisz być spadkobiercą osoby, której pierwotnie przysługiwało prawo do zachowku
Niezaspokojenie roszczenia – roszczenie o zachowek nie mogło zostać zaspokojone przed śmiercią pierwotnie uprawnionego
Brak przedawnienia – roszczenie nie może być przedawnione (5 lat od ogłoszenia testamentu)

W omawianej sprawie sąd potwierdził, że J.B. (wnuk) oraz D.B. (prawnuczka) spełniali wszystkie te warunki:

“W pozwie wskazano również, że (…) roszczenie z tytułu zachowku przechodzi na spadkobierców osoby uprawnionej, jeżeli należą oni do kręgu osób uprawnionych do zachowku po pierwszym spadkodawcy (art. 991 kc), a więc niezależnie od tego, czy w konkretnej sytuacji faktycznej przysługiwałoby im własne prawo do zachowku po tym pierwszym spadkodawcy.”

Obliczanie wysokości dziedziczonego zachowku

Ważna kwestia praktyczna dotyczy wysokości zachowku, jakiego mogą dochodzić spadkobiercy osoby pierwotnie uprawnionej. W mojej praktyce spotykam się z różnymi nieporozumieniami w tej kwestii.

W omawianej sprawie sąd jasno określił zasady:

“Skoro substrat zachowku wynosił 200.000 zł, to należny – co do zasady – każdemu z powodów wynosił po 10.000 zł (200.000 zł x 1/20) na rzecz każdego z nich.”

Warto zauważyć, że spadkobiercy dziedziczą udział, jaki przypadłby ich zmarłemu poprzednikowi. Następnie dzielą go między siebie zgodnie z zasadami dziedziczenia.

Czy można dochodzić zachowku “po przeskoku”?

Czasami pojawia się pytanie, czy można dochodzić zachowku po dziadkach, jeśli rodzic, który byłby uprawniony do zachowku, żyje. Odpowiedź brzmi – nie.

W analizowanym wyroku sąd potwierdził, że jednym z przypadków, kiedy wnuk nie może ubiegać się o zachowek jest sytuacja gdy “jego rodzic (dziecko spadkodawcy) żyje i nie został wydziedziczony”.

To istotne rozróżnienie, które często umyka uwadze moich klientów. Dopóki żyje osoba bezpośrednio uprawniona do zachowku (np. dziecko spadkodawcy), to tylko ona może dochodzić tego prawa.

Praktyczne wskazówki

Na podstawie mojego doświadczenia zawodowego oraz analizowanego orzeczenia, mogę udzielić następujących wskazówek:

Jeśli jesteś spadkobiercą osoby, której przysługiwał zachowek, sprawdź czy sam należysz do kręgu osób uprawnionych do zachowku po pierwotnym spadkodawcy.
Pamiętaj o terminie przedawnienia – 5 lat od ogłoszenia testamentu. W omawianej sprawie sąd stwierdził: “Otwarcie i ogłoszenie testamentu w Sądzie Rejonowym Poznań – Nowe Miasto i Wilda w Poznaniu, jak wyżej ustalono, nastąpiło w dniu 14 marca 2014 r., zatem ewentualne przedawnienie nastąpiłoby z upływem dnia 14 marca 2019 r.”
Zbierz dokumenty potwierdzające twój status prawny – odpisy aktów stanu cywilnego potwierdzające pokrewieństwo, dokumenty spadkowe (postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku, akty poświadczenia dziedziczenia).
Przygotuj się na konieczność wykazania wartości darowizn dokonanych przez pierwotnego spadkodawcę – będą one istotne dla obliczenia zachowku.

Podsumowanie

Dziedziczenie roszczenia o zachowek to ważna instytucja prawna, która pozwala zstępnym dochodzić praw, które przysługiwały ich zmarłym przodkom. Jak pokazuje analizowane orzeczenie, sądy uznają takie roszczenia, pod warunkiem spełnienia wymogów z art. 1002 KC.

Sprawy o zachowek są często skomplikowane i wymagają dogłębnej analizy stanu faktycznego i prawnego, dlatego zawsze warto skonsultować się z doświadczonym prawnikiem specjalizującym się w prawie spadkowym.

Disclaimer: Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Każda sprawa spadkowa jest indywidualna i wymaga analizy konkretnego stanu faktycznego. W celu uzyskania pomocy prawnej w sprawach zachowku, zapraszam do mojej kancelarii.

Kancelaria Radcy Prawnego Bartosz Kowalak
ul. Mickiewicza 18a/3
60-834 Poznań
tel. +48 61 2224963