Dziedziczysz więcej niż myślisz — i mniej niż masz nadzieję

Dziedziczysz więcej niż myślisz — i mniej niż masz nadzieję

Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej.

Bartosz Kowalak – radca prawny Prawo spadkowe

Spis treści

Spadek w wyobraźni a spadek w prawie — przepaść, która zaskakuje
Prawa rzeczowe — od własności po posiadanie
Wierzytelności, umowy, roszczenia — niewidzialna część masy spadkowej
Prawa pracownicze i twórcze — o czym zapominają spadkobiercy
Długi — druga strona medalu, o której nikt nie mówi przy stole
Czego NIE dziedziczymy — równie ważna lista
Praktyczne wskazówki
FAQ

Spadek w wyobraźni a spadek w prawie — przepaść, która zaskakuje

Wyobraźnia pracuje obrazami. Gdy myślimy o spadku po rodzicu, przed oczami staje mieszkanie, samochód zaparkowany pod blokiem, może stary zegarek w szufladzie albo pieniądze na koncie. Coś namacalnego, coś co można wycenić od razu.

Rzeczywistość prawna jest jednak inna — i potrafi zaskoczyć w obie strony. Czasem okazuje się, że po skromnie żyjącym ojcu zostały prawa autorskie do fotografii sprzed czterdziestu lat, które dziś ktoś chce licencjonować. Innym razem po właścicielu eleganckiego mieszkania zostaje stos niespłaconych kredytów, który pochłania całą wartość nieruchomości i więcej.

Art. 922 § 1 KC jest precyzyjny: prawa i obowiązki majątkowe o charakterze cywilnoprawnym, które nie wygasają z chwilą śmierci — przechodzą na spadkobierców. Nie tylko prawa. Obowiązki też. Nie tylko te przyjemne. Wszystkie.

Prawa rzeczowe — od własności po posiadanie

Zacznijmy od tego, co najbardziej oczywiste — choć nawet tutaj lista bywa dłuższa niż się spodziewamy.

Własność nieruchomości i ruchomości to fundament. Ale razem z nią dziedziczone jest użytkowanie wieczyste, własnościowe spółdzielcze prawo do lokalu, a także ograniczone prawa rzeczowe — służebności gruntowe, zastaw, hipoteka. Ta ostatnia działa w obie strony: jako obciążenie nieruchomości jest długiem, ale jako zabezpieczenie cudzej wierzytelności może być aktywem.

Mniej oczywiste jest to, że dziedziczeniu podlega posiadanie — zarówno samoistne, jak i zależne. Ma to praktyczne znaczenie dla biegu terminów zasiedzenia: jeśli spadkodawca od lat władał działką „jak właściciel”, jego spadkobiercy mogą kontynuować ten bieg i ostatecznie nabyć własność przez zasiedzenie.

Dziedziczone są również roszczenia windykacyjne — prawo do żądania zwrotu rzeczy od osoby, która bezprawnie nią włada — oraz roszczenia negatoryjne, chroniące przed naruszeniami własności.

Wierzytelności, umowy, roszczenia — niewidzialna część masy spadkowej

To obszar, który najczęściej umyka przy pierwszym kontakcie ze spadkiem. Nie widać go w wypisie z księgi wieczystej ani w dowodzie rejestracyjnym samochodu. A potrafi być wart więcej niż wszystkie „namacalne” składniki razem wzięte.

Do masy spadkowej wchodzą wszelkie wierzytelności przysługujące spadkodawcy — niezależnie od tego, czy wynikają z umowy, z bezpodstawnego wzbogacenia, czy z czynu niedozwolonego. Jeśli ktoś był winien spadkodawcy pieniądze z pożyczki, z tytułu wykonanej usługi albo z wyroku sądowego — wierzytelność ta należy teraz do spadkobierców.

Wchodzi też prawo pierwokupu, jeśli przysługiwało spadkodawcy w stosunku do konkretnej nieruchomości czy przedsiębiorstwa. Wchodzi prawo do odstąpienia od umowy, jeśli termin jeszcze nie minął. Wchodzi roszczenie o zawarcie umowy przyrzeczonej z umowy przedwstępnej — jeśli spadkodawca podpisał przedwstępną i nie zdążył do aktu notarialnego, jego miejsce zajmują spadkobiercy.

Warto też pamiętać, że do masy spadkowej wchodzi roszczenie o zachowek, które przysługiwało samemu spadkodawcy po innym spadkodawcy i nie zostało za życia zaspokojone — to tzw. zachowek dziedziczony, opisany szerzej w art. 1002 KC.

Prawa pracownicze i twórcze — o czym zapominają spadkobiercy

Dwa obszary szczególnie często pomijane przy inwentaryzacji masy spadkowej.

Prawa ze stosunku pracy. Śmierć pracownika kończy umowę — ale nie wszystkie wynikające z niej roszczenia. Do spadku wchodzi wymagalne w chwili śmierci wynagrodzenie, ekwiwalent za niewykorzystany urlop, jednorazowe odszkodowanie z tytułu wypadku przy pracy jeśli pracownik zmarł wskutek tego wypadku. To środki, po które warto sięgnąć — a które nierzadko przepadają, bo spadkobiercy nie wiedzą o ich istnieniu.

Autorskie prawa majątkowe. Jeśli spadkodawca był twórcą — pisarzem, fotografem, kompozytorem, architektem, programistą — jego majątkowe prawa autorskie dziedziczą spadkobiercy i trwają przez 70 lat po śmierci twórcy. To nie jest abstrakcja: honoraria z wydań, opłaty licencyjne, wynagrodzenie za wykorzystanie zdjęć — wszystko to może przez dekady zasilać majątek rodziny. Do masy spadkowej wchodzą też patenty, prawa ochronne na wzory użytkowe i przemysłowe, a także prawa z papierów wartościowych — weksli, obligacji, akcji, udziałów w spółkach.

Długi — druga strona medalu, o której nikt nie mówi przy stole

Trudno to powiedzieć wprost, a trzeba: spadek to nie tylko to, co miłe. Art. 922 § 3 KC wymienia długi spadkowe — i lista jest długa.

Kredyty hipoteczne, kredyty konsumpcyjne, pożyczki od znajomych, niezapłacone faktury, zaległe czynsze, zobowiązania podatkowe, nieuregulowane odszkodowania — wszystko to przechodzi na spadkobierców. Banki i instytucje finansowe doskonale wiedzą, jak dochodzić tych roszczeń. Dysponują rozbudowanymi działami windykacyjnymi i monitorują rejestry aktów zgonu. Telefon od windykatora może zadzwonić zanim jeszcze zdążysz zamknąć oczy po pogrzebie.

Do długów spadkowych zalicza się też obowiązek zaspokojenia zachowku — jeśli spadkodawca testamentem powołał jedną osobę do całości majątku, obowiązek zapłaty zachowku pozostałym uprawnionym obciąża tego spadkobiercę jako dług spadkowy.

Kluczowa decyzja, którą każdy spadkobierca musi podjąć: przyjąć spadek wprost (odpowiedzialność za długi całym majątkiem), przyjąć z dobrodziejstwem inwentarza (odpowiedzialność ograniczona do wartości aktywów — to bezpieczniejszy wariant), albo odrzucić (żadnych aktywów, żadnych długów). Na złożenie oświadczenia masz 6 miesięcy od dowiedzenia się o tytule powołania (art. 1015 § 1 KC). Brak oświadczenia to dziś — po nowelizacji — przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza.

Czego NIE dziedziczymy — równie ważna lista

Nie wszystko, co miał spadkodawca, wchodzi do masy spadkowej. Wygasają z chwilą jego śmierci:

— służebność osobista i użytkowanie ustanowione na rzecz osoby fizycznej (art. 266 KC) — prawa te są niezbywalne i niedziedziczne, — prawo do renty z ubezpieczenia społecznego, — roszczenia alimentacyjne — prawo do alimentów jest ściśle osobiste, — środki z ubezpieczenia na życie z wskazanym uposażonym — trafiają bezpośrednio do tej osoby, z pominięciem masy spadkowej, — środki z OFE — przekazywane osobom wskazanym lub najbliższym na odrębnych zasadach, — spółdzielcze lokatorskie prawo do lokalu — jest niezbywalne i nie wchodzi do spadku (do masy może wejść jedynie wkład mieszkaniowy).

Znajomość tej listy jest ważna z dwóch powodów. Po pierwsze — pozwala uniknąć błędnego wliczenia tych praw do aktywów przy ocenie opłacalności przyjęcia spadku. Po drugie — pozwala uprawnionym z tych tytułów dochodzić swoich praw bezpośrednio, niezależnie od postępowania spadkowego.

Praktyczne wskazówki

Przed podjęciem decyzji o przyjęciu lub odrzuceniu spadku — zbadaj masę spadkową kompleksowo. Nie ograniczaj się do tego, co widoczne. Sprawdź banki, ZUS, urzędy skarbowe, rejestry KRS, bazy dłużników.
Zapytaj o prawa twórcze. Jeśli spadkodawca tworzył — pisał, fotografował, komponował, projektował — jego autorskie prawa majątkowe mają wartość i mogą generować dochody przez dekady.
Nie ignoruj korespondencji od wierzycieli. Banki i instytucje finansowe szybko dowiadują się o śmierci dłużnika. Kontakt z wierzycielem po otwarciu spadku to nie przyznanie się do długu — to zbieranie informacji.
Przy podejrzeniu dużych długów — zawsze przyjmuj z dobrodziejstwem inwentarza. To nic nie kosztuje, a chroni Twój własny majątek przed odpowiedzialnością za zobowiązania, które przekraczają wartość spadku.
Pilnuj terminu 6 miesięcy. I pamiętaj: jeśli odrzucasz spadek, Twoje dzieci wstępują na Twoje miejsce i też muszą złożyć oświadczenie — każde z nich w swoim terminie 6 miesięcy od powzięcia wiadomości.

FAQ

Czy dziedziczę też długi po rodzicu? Tak — długi stanowią pasywa masy spadkowej i przechodzą na spadkobierców. Przyjęcie spadku wprost oznacza odpowiedzialność za długi całym własnym majątkiem. Przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza ogranicza tę odpowiedzialność do wartości aktywów spadku. Odrzucenie spadku całkowicie wyłącza odpowiedzialność.

Co wchodzi w skład spadku poza nieruchomościami i pieniędzmi? Wchodzą m.in.: wierzytelności z umów i czynów niedozwolonych, prawa ze stosunku pracy (wynagrodzenie, ekwiwalent urlopowy), autorskie prawa majątkowe, patenty, udziały w spółkach, papiery wartościowe, roszczenia windykacyjne, prawo pierwokupu, roszczenia z umów przedwstępnych. A także — długi, kredyty, zobowiązania podatkowe i obowiązek zaspokojenia zachowku.

Czy środki z ubezpieczenia na życie wchodzą do spadku? Nie — jeśli w polisie wskazano uposażonego. Środki trafiają bezpośrednio do tej osoby, z pominięciem masy spadkowej i bez opodatkowania podatkiem od spadków. Jeśli uposażonego nie wskazano lub wskazany nie żyje — środki wchodzą do masy spadkowej.

Jak długo mam na przyjęcie lub odrzucenie spadku? 6 miesięcy od dowiedzenia się o tytule powołania do spadku — zazwyczaj od dnia śmierci lub od chwili, gdy dowiedziałeś się o testamencie (art. 1015 § 1 KC). Brak oświadczenia w terminie oznacza przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza.

Czy autorskie prawa majątkowe po twórcy są warte coś w praktyce? Tak — i to często znacznie więcej niż się wydaje. Trwają 70 lat po śmierci twórcy. Jeśli ktoś chce korzystać z utworów — publikować książkę, wydrukować zdjęcia, użyć melodii — musi uzyskać zgodę spadkobierców i zapłacić honorarium. Warto sprawdzić, czy w masie spadkowej nie kryją się takie prawa.

Zapraszamy do kontaktu

Jeśli chcesz wiedzieć, co konkretnie wchodzi w skład spadku, który otworzył się w Twojej rodzinie — zapraszamy do konsultacji. Pomożemy przeprowadzić rzetelną inwentaryzację masy spadkowej i podjąć świadomą decyzję o przyjęciu lub odrzuceniu.

Kancelaria Prawna Kowalak Jędrzejewska i Partnerzy Radca Prawny Bartosz Kowalak, Adwokat Michalina Koligot ul. Mickiewicza 18a/3, 60-834 Poznań Tel.: +48 61 222 49 63 www.prawospadkowepoznan.pl

Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Każda sprawa spadkowa wymaga indywidualnej analizy okoliczności faktycznych i prawnych. Kancelaria nie ponosi odpowiedzialności za działania podjęte wyłącznie na podstawie informacji zawartych w artykule.

Źródła

Kodeks cywilny: art. 231, art. 266, art. 922 § 1 i § 3, art. 1002, art. 1015 § 1, art. 1020, art. 1031 § 2
Ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych, art. 36
Kodeks pracy: art. 93, art. 114