Jak biegły psychiatra ustala zdolność testowania po śmierci spadkodawcy — diagnoza wsteczna i jej granice

Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. W sprawach indywidualnych zalecamy konsultację z radcą prawnym lub adwokatem.

Testator już nie żyje. Nie można go zbadać, nie można zapytać, jak się czuł w dniu sporządzania testamentu. Biegły psychiatra staje przed zadaniem, które wydaje się niemożliwe: musi ocenić stan umysłowy człowieka w konkretnym dniu sprzed lat — wyłącznie na podstawie dokumentów, zeznań świadków i wiedzy o przebiegu choroby. Jak to robi? Na jakich podstawach opiera swoje wnioski? I jakie są granice tej diagnozy? Sąd Okręgowy w Poznaniu w postanowieniu z dnia 31 marca 2017 r. udzielił odpowiedzi na te pytania w sposób wyjątkowo szczegółowy.

Spis treści

Specyfika dowodu z opinii biegłego w sprawach o zdolność testowania
Materiał dowodowy — co biegły analizuje?
Metoda wnioskowania wstecznego — od objawów do diagnozy
Kluczowy moment: ujawnienie objawów przez rodzinę
Jak biegły ustala, od kiedy choroba wyłączała zdolność testowania?
Granice pewności — ryzyko błędu i opinia kategoryczna
Sprzeczne opinie biegłych — jak sąd je ocenia?
Uzupełnienie opinii w postępowaniu apelacyjnym
Praktyczne wnioski dla stron postępowania
FAQ

Specyfika dowodu z opinii biegłego w sprawach o zdolność testowania

Dowód z opinii biegłego psychiatry w sprawach o nieważność testamentu z powodu braku zdolności testowania ma charakter wyjątkowy spośród wszystkich dowodów w polskim postępowaniu cywilnym. Jego wyjątkowość wynika z tego, że przedmiotem oceny jest stan umysłowy osoby, której nie można już zbadać — bo nie żyje.

Sąd Okręgowy w Poznaniu w postanowieniu z dnia 31 marca 2017 r. opisał ten problem wprost: „biegły ocenia stan umysłu spadkodawczyni ex post na podstawie ułomnego materiału dowodowego, opierając się głównie na dokumentacji medycznej.”

Słowo „ułomny” nie jest tu deprecjonujące — oznacza po prostu, że materiał jest z natury rzeczy niekompletny. Biegły nie ma możliwości osobistego zbadania testatora, przeprowadzenia testów neuropsychologicznych, obserwacji jego zachowania. Pracuje wyłącznie z tym, co zostało utrwalone w dokumentach i w pamięci świadków.

Mimo tej ograniczoności dowód z opinii biegłego psychiatry pozostaje dowodem kluczowym i niezbędnym w sprawach o zdolność testowania. Bez niego wykazanie lub obalenie zdolności testowania jest w praktyce niemożliwe.

Materiał dowodowy — co biegły analizuje?

Biegły psychiatra wydający opinię w sprawie o zdolność testowania opiera się na kilku kategoriach materiału dowodowego:

Dokumentacja medyczna — to fundament każdej diagnozy ex post. Karty informacyjne leczenia szpitalnego, wyniki badań psychiatrycznych i psychologicznych, zaświadczenia lekarzy, opinie wydane w innych postępowaniach (np. o ubezwłasnowolnienie). W omawianej sprawie kluczowe były: zaświadczenie lekarza psychiatry S. G. z dnia 21 grudnia 2010 r. oraz opinia biegłego psychiatry R. G. z dnia 20 kwietnia 2011 r. wydana dla potrzeb postępowania o ubezwłasnowolnienie.

Zeznania świadków — relacje osób, które miały kontakt ze spadkodawcą, szczególnie w okolicy daty sporządzenia testamentu. Biegły ocenia, jakie zachowania świadkowie obserwowali, kiedy je po raz pierwszy zaobserwowali, jak nasilały się w czasie. W omawianej sprawie istotne były zeznania syna i synowej spadkodawczyni, lekarza rodzinnego, notariuszki.

Akta postępowania o ubezwłasnowolnienie — jeżeli toczyło się takie postępowanie, zawiera ono bardzo wartościowy materiał: opinie biegłych, protokoły z przesłuchań, obserwacje pracowników socjalnych.

Akta innych postępowań sądowych — dokumenty z postępowania o przyjęcie do Domu Pomocy Społecznej, opiekuńczego i in.

Metoda wnioskowania wstecznego — od objawów do diagnozy

Biegły psychiatra stosuje w sprawach o zdolność testowania metodę wnioskowania wstecznego — od znanych objawów i znanych dat ich ujawnienia do oceny stanu w datach wcześniejszych.

Metoda ta opiera się na wiedzy o charakterze i progresji konkretnego schorzenia. Jeżeli biegły wie, że dane schorzenie ma charakter procesualny i progresywny (czyli postępujący), może wnioskować wstecznie: znając stan pacjenta w dacie późniejszej, może ocenić, jaki był jego stan w datach wcześniejszych.

W omawianej sprawie biegły A. T. zastosował tę metodę w następujący sposób:
— w grudniu 2010 r. u spadkodawczyni zdiagnozowano głęboki zespół otęmienny (zaświadczenie z 21 grudnia 2010 r.),
— w czerwcu 2010 r. rodzina zaobserwowała znaczące pogorszenie stanu J. M.,
— biegły wnioskował wstecznie: skoro objawy nasiliły się w czerwcu 2010 r. i zostały zdiagnozowane w grudniu 2010 r., stan otęmienny musiał istnieć już w marcu 2010 r. — prawdopodobnie od grudnia 2009 r.

Kluczowy moment: ujawnienie objawów przez rodzinę

W omawianej sprawie Sąd Okręgowy podkreślił, że „kluczowe dla biegłego były wrażenia rodziny spadkodawczyni właśnie w czerwcu 2010 r.”. To ważna wskazówka dla stron postępowania: relacje bliskich, którzy jako pierwsi zaobserwowali wyraźne zmiany w zachowaniu testatora, mają fundamentalne znaczenie dla diagnozy biegłego.

J. M. była opisywana przez świadków jako osoba zawsze trudna we współżyciu i atypowa w zachowaniu. Dlatego dla biegłego kluczowe było nie tyle ogólne zachowanie spadkodawczyni, ile moment, w którym zachowanie zaczęło znacząco odbiegać od jej indywidualnej normy — nawet jeśli ta norma już wcześniej była odbiegająca od przeciętnej.

Pracownicy opieki społecznej, którzy odwiedzali J. M., zaobserwowali: nawiązywanie kontaktu wzrokowego bez wypowiadania sensownych zdań, brak wykonywania prostych poleceń, niemożność samodzielnego ubierania się, brak orientacji w miejscu i czasie, niemożność podania daty urodzenia.

Te obserwacje — skonfrontowane z diagnozą psychiatryczną — pozwoliły biegłemu na precyzyjne ustalenie przebiegu choroby w czasie.

Jak biegły ustala, od kiedy choroba wyłączała zdolność testowania?

Biegły nie musi ustalić dokładnej daty, od której choroba osiągnęła stan wyłączający zdolność testowania. Musi jednak wskazać, czy w konkretnej dacie sporządzenia testamentu ten stan już istniał.

Biegły A. T. zastosował następujące rozumowanie:

Po pierwsze — ustalił, kiedy pojawiły się pierwsze miarodajne sygnały kliniczne: czerwiec 2010 r. — wyraźne pogorszenie zaobserwowane przez rodzinę; grudzień 2010 r. — diagnoza głębokiego otępienia.

Po drugie — odniósł te daty do charakteru schorzenia: zespół otęmienny ma charakter procesualny i progresywny. Nie pojawia się nagle — narasta stopniowo. Głębokie otępienie stwierdzone w grudniu 2010 r. musiało być poprzedzone fazami wcześniejszymi.

Po trzecie — wnioskował wstecznie z perspektywy klinicznej: skoro objawy ujawniły się wyraźnie w czerwcu 2010 r. i zostały zdiagnozowane jako głębokie otępienie w grudniu 2010 r., choroba musiała istnieć już w marcu 2010 r. Biegły wskazał, że „istniała prawdopodobnie od grudnia 2009 r.”

Po czwarte — odrzucił możliwość rozciągnięcia tego stanu na rok 2007: „Maksymalnie objawy mogły mieć charakter utajony na pół roku do roku przed ich ujawnieniem.” Skoro ujawniły się w czerwcu 2010 r. — sięgają najdalej grudnia 2009 r. W maju 2007 r. brak jest jakichkolwiek oznak stanu otępiennego.

Granice pewności — ryzyko błędu i opinia kategoryczna

Sąd Okręgowy w Poznaniu był szczery co do ograniczeń diagnozy ex post: „Sąd miał przy tym świadomość, że diagnoza biegłego z natury rzeczy obarczona jest ryzykiem błędu, ponieważ biegły ocenia stan umysłu spadkodawczyni ex post na podstawie ułomnego materiału dowodowego.”

Mimo tej świadomości — a może właśnie dzięki niej — Sąd zaakceptował opinię biegłego. Kluczowe było, że biegły „wydał opinię kategoryczną”. W sprawach o zdolność testowania kategorialność opinii biegłego ma istotne znaczenie:

— Opinia kategoryczna — biegły stwierdza z przekonaniem, że testator miał lub nie miał zdolności testowania. Sąd może oprzeć na niej wyrok.
— Opinia prawdopodobieństwa — biegły wskazuje, że istnieje większe lub mniejsze prawdopodobieństwo braku zdolności. Taka opinia jest słabszym dowodem i może wymagać uzupełnienia lub konfrontacji z innymi dowodami.

Sąd przyjął, że mimo ryzyka błędu wynikającego z diagnozy ex post — opinia kategoryczna, oparta na pełnym materiale i logicznym wnioskowaniu klinicznym, jest dostateczną podstawą rozstrzygnięcia.

Sprzeczne opinie biegłych — jak sąd je ocenia?

W omawianej sprawie pojawiła się kwestia różnic między opiniami różnych lekarzy co do stopnia otępienia: jeden lekarz stwierdził otępienie zaawansowane, drugi umiarkowane.

Sąd Okręgowy odniósł się do tej kwestii spokojnie: „Nie sposób jednocześnie obalić rozumowania biegłego przez odwołanie się do różnic w ocenie stopnia otępienia w diagnozie lekarzy — są to określenia ocenne i trudno ustalić przyczyny użycia takich sformułowań przez tych lekarzy.”

Różnice terminologiczne między specjalistami nie podważają zatem zasadniczego wniosku o istnieniu schorzenia i jego wpływie na zdolność testowania. Sąd ocenia opinie biegłych łącznie, analizując spójność wniosków, a nie terminologię.

Gdy opinie biegłych są fundamentalnie sprzeczne co do meritum — sąd może dopuścić dowód z opinii kolejnego biegłego lub biegłych z instytutu naukowego. W omawianej sprawie taka konieczność nie wystąpiła, bo obie opinie biegłych (J. T. i A. T.) prowadziły do tożsamych wniosków.

Uzupełnienie opinii w postępowaniu apelacyjnym

Sąd Okręgowy odnotował istotne uchybienie procesowe sądu pierwszej instancji: biegły wydał opinię bez możliwości zapoznania się z zeznaniami wszystkich świadków — część zeznań złożono po sporządzeniu opinii pisemnej i ustnych wyjaśnień biegłego.

Sąd Okręgowy wskazał, że „biegły winien sporządzić opinię na podstawie oceny całokształtu materiału dowodowego istotnego z punktu widzenia diagnozy stanu umysłowego spadkodawczyni”. Uchybienie to zostało jednak sanowane w postępowaniu odwoławczym — Sąd Okręgowy odebrał od biegłego ustne wyjaśnienia po umożliwieniu mu zapoznania się z uzupełnionym materiałem.

To ważna wskazówka procesowa: jeżeli biegły wydał opinię bez dostępu do pełnego materiału dowodowego — strona może skutecznie zarzucić, że opinia jest niepełna. Jednocześnie uchybienie to nie musi prowadzić do podważenia opinii — jeżeli po uzupełnieniu materiału biegły podtrzymał swoje wnioski, opinia pozostaje miarodajna.

Praktyczne wnioski dla stron postępowania

Dla wnioskodawców i uczestników kwestionujących testament:

Kluczowe jest skompletowanie jak najpełniejszej dokumentacji medycznej testatora — zarówno z okresu poprzedzającego testament, jak i z okresu po jego sporządzeniu. Biegły musi mieć pełny obraz przebiegu choroby, by móc precyzyjnie odtworzyć stan testatora w datach testowania.

Zeznania świadków — szczególnie członków rodziny i osób mających bliski kontakt z testatorem — mają istotne znaczenie pomocnicze. Warto szczegółowo opisać: kiedy po raz pierwszy zaobserwowano zmiany w zachowaniu, na czym one polegały, jak narastały w czasie.

Dla obrońców ważności testamentu:

Należy wykazać, że w dacie sporządzenia testamentu nie było żadnych objawów wskazujących na stan otęmienny. Brak dokumentacji medycznej z tego okresu wskazującej na chorobę, zeznania świadków potwierdzające normalny kontakt z testatorem, brak interwencji lekarskich — wszystko to wzmacnia pozycję procesową.

Dla notariuszy i ich klientów:

Zaświadczenie psychiatryczne uzyskane przed sporządzeniem testamentu lub w dniu jego sporządzenia jest najsilniejszym dowodem zdolności testowania. Mimo że nie jest bezwzględnie wiążące dla sądu — znacząco utrudnia podważenie ważności testamentu.

FAQ

Czy biegły może odmówić wydania opinii kategorycznej?
Tak — jeżeli materiał dowodowy jest niewystarczający do kategorycznego stwierdzenia, biegły może wskazać jedynie prawdopodobieństwo. W takiej sytuacji sąd ocenia, czy istniejące wątpliwości przemawiają za lub przeciw zdolności testowania, z uwzględnieniem domniemania zdolności testowania przyjętego w orzecznictwie.

Czy można skutecznie podważyć opinię biegłego psychiatry?
Tak — przez wniosek o dopuszczenie opinii uzupełniającej (gdy opinia jest niekompletna), przez wniosek o powołanie innego biegłego lub zespołu biegłych (gdy opinia jest wewnętrznie sprzeczna lub jej metodologia budzi wątpliwości), przez konfrontację biegłego z materiałem dowodowym, który pominął.

Ile trwa uzyskanie opinii biegłego psychiatry w sprawie spadkowej?
Od kilku miesięcy do ponad roku — w zależności od obciążenia biegłego i złożoności sprawy. Sprawy wymagające analizy rozbudowanej dokumentacji medycznej z kilku instytucji i zeznań wielu świadków są najbardziej czasochłonne.

Czy opinia biegłego w sprawie o ubezwłasnowolnienie wiąże sąd spadkowy?
Nie — sąd spadkowy prowadzi własne postępowanie dowodowe i dokonuje własnej oceny. Opinia wydana w postępowaniu o ubezwłasnowolnienie jest jednak bardzo wartościowym dowodem — jako dokument sporządzony przez specjalistę, niezależnie od toczącego się postępowania spadkowego, na podstawie badania osoby jeszcze żyjącej.

Zapraszamy do kontaktu z Kancelarią w sprawach dotyczących testamentów i prawa spadkowego.

Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Stan prawny na datę publikacji.