Jak liczyć substrat zachowku, gdy spadkodawca obdarował kilka osób? Błąd, który kosztował dziesiątki tysięcy złotych

Jak liczyć substrat zachowku, gdy spadkodawca obdarował kilka osób? Błąd, który kosztował dziesiątki tysięcy złotych

Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej.

Substrat zachowku to fundament każdego obliczenia, od którego zależy, ile faktycznie otrzyma uprawniony. Można go zdefiniować jako czystą wartość spadku powiększoną o doliczane darowizny — zgodnie z art. 993 i 994 k.c. Problem pojawia się wtedy, gdy spadkodawca przez całe życie rozdawał majątek stopniowo: raz córce, raz synowi, raz obcym. Które darowizny wchodzą do substratu? Wszystkie? Tylko te na rzecz zobowiązanego? To pytanie zadał sobie Sąd Apelacyjny w Poznaniu, rozpoznając sprawę zakończoną wyrokiem z dnia 30 stycznia 2019 r. (sygn. akt I ACa 633/18) — i odpowiedź okazała się brzemiennym w skutki korygowaniem błędu sądu pierwszej instancji.

Spis treści

Czym jest substrat zachowku i co do niego wchodzi?
Jakie darowizny dolicza się do substratu — tylko te na rzecz zobowiązanego?
Co stało się w sprawie I ACa 633/18?
Darowizna otrzymana przez uprawnionego — jak wpływa na wysokość zachowku?
Praktyczne wskazówki dla uprawnionych i zobowiązanych

Czym jest substrat zachowku?

Substrat zachowku to wartość, od której oblicza się należny zachowek. Zgodnie z art. 993 k.c., przy obliczaniu zachowku nie uwzględnia się zapisów zwykłych i poleceń, natomiast dolicza się do wartości czystego spadku darowizny oraz zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę. Przepis ten ma charakter bezwzględnie obowiązujący — sąd nie może go pominąć z urzędu ani na wniosek stron.

W praktyce oznacza to, że nawet jeśli spadkodawca rozdał za życia cały majątek i w chwili śmierci nie zostawił nic, uprawniony do zachowku może dochodzić swojego roszczenia od obdarowanych. Bez mechanizmu doliczania darowizn instytucja zachowku byłaby iluzoryczna.

Jakie darowizny dolicza się do substratu?

Tutaj prawo jest jasne, choć nie zawsze prawidłowo stosowane. Do substratu zachowku dolicza się wszystkie darowizny objęte zakresem art. 993–994 k.c. — zarówno te uczynione na rzecz spadkobierców i zapisobierców, jak i na rzecz osób trzecich, a co szczególnie ważne — również te uczynione na rzecz samego uprawnionego do zachowku.

Sąd Apelacyjny w Poznaniu w wyroku z dnia 30 stycznia 2019 r. (I ACa 633/18) wypowiedział się w tej kwestii jednoznacznie: „Wymagało to doliczenia przy ustalaniu substratu zachowku nie tylko darowizny zdziałanej na rzecz pozwanej, ale i zdziałanej na rzecz powoda.”

Warto też odnotować, że SA w Poznaniu w tym samym orzeczeniu wskazał, iż pojęcie darowizny na gruncie przepisów o zachowku jest szersze niż umowa z art. 888 k.c. Obejmuje bowiem wszystkie nieodpłatne czynności spadkodawcy, które następują z jego majątku, powodują zmniejszenie spadku i z punktu widzenia uprawnionych mogą prowadzić do ich pokrzywdzenia — tak samo jak klasyczna darowizna. Decydujący jest skutek ekonomiczny, nie nazwa czynności prawnej.

Co stało się w sprawie I ACa 633/18?

Stan faktyczny był typowy dla polskich rodzin: ojciec przez lata rozdał majątek między dwójkę dzieci. W 1983 r. podarował synowi nieruchomość w J. W 1994 r. podarował córce udział 1/10 w nieruchomości przy ul. (…) w P., a w 2007 r. — dalsze 9/10 tego samego domu. Syn sprzedał swoją nieruchomość w 1997 r. za 28 000 zł. Po śmierci ojca w 2011 r. syn wystąpił przeciwko siostrze z powództwem o zachowek.

Sąd Okręgowy w Poznaniu, wydając wyrok w marcu 2018 r., doliczył do substratu wyłącznie darowiznę uczynioną na rzecz pozwanej córki — i na tej podstawie wyliczył zachowek. Sąd pominął darowiznę otrzymaną przez powoda-syna. Błąd ten skarżący trafnie zidentyfikował w apelacji, zarzucając naruszenie art. 993 k.c. w zw. z art. 994 k.c.

Sąd Apelacyjny zarzut uwzględnił. Wskazał, że art. 993 k.c. nakazuje doliczenie do spadku darowizn bez rozróżnienia, na rzecz kogo zostały uczynione. Substrat zachowku winien zatem obejmować obydwie darowizny: wartość udziału 9/10 nieruchomości w P. (po uwzględnieniu ograniczonego prawa rzeczowego — 520 067,96 zł) oraz wartość nieruchomości podarowanej synowi (104 173 zł). Łączny substrat zachowku wyniósł 624 240,96 zł — o 104 173 zł więcej niż przyjął Sąd Okręgowy.

Darowizna otrzymana przez uprawnionego — jak wpływa na wyliczenie?

Sama korekta substratu nie oznacza, że uprawniony automatycznie otrzymuje wyższy zachowek. Przepis art. 996 zd. 1 k.c. nakazuje zaliczyć na poczet zachowku darowizny uczynione przez spadkodawcę na rzecz uprawnionego. Nie ma przy tym znaczenia, czy obdarowany korzyść zużył czy utracił — co potwierdził SA w Poznaniu, cytując wprost ten mechanizm.

W omawianej sprawie wyglądało to następująco:

Pełna wartość należnego zachowku: ¼ z 624 240,96 zł = 156 060,24 zł Zaliczenie darowizny otrzymanej przez syna: minus 104 173 zł Zachowek do zapłaty: 51 887,24 zł

Sąd Apelacyjny zasądził tę kwotę, zmieniając wyrok Sądu Okręgowego, który zasądził jedynie 38 171 zł. Paradoks mechanizmu jest więc taki: wyższy substrat zachowku (bo doliczono darowiznę na rzecz powoda) dał wyższy zachowek — ale równocześnie ta sama darowizna pomniejszyła należność do wypłaty. W tym konkretnym przypadku wynik netto był korzystny dla powoda.

Praktyczne wskazówki

Sprawy o zachowek, w których spadkodawca dokonywał darowizn na rzecz wielu osób, należą do najtrudniejszych rachunkowo. Kilka kwestii wymaga szczególnej uwagi:

Po pierwsze — zbieraj dokumenty wszystkich darowizn. Akty notarialne, umowy, wpisy w księgach wieczystych. Dotyczy to zarówno darowizn na rzecz pozwanego, jak i tych, które sam otrzymałeś. Sąd doliczy je do substratu niezależnie od tego, czy strony się o to upomną.

Po drugie — pamiętaj, że wartość darowizny ustala się według stanu z chwili jej dokonania, ale według cen aktualnych (art. 995 § 1 k.c.). Nieruchomość podarowana w 1983 r. jest wyceniana dziś. To ma kolosalne znaczenie dla końcowej kwoty.

Po trzecie — w sprawach wielodarzeniowych niezbędna jest opinia biegłego rzeczoznawcy. Warto zadbać o jej prawidłowe zlecenie już na etapie formułowania tezy dowodowej.

FAQ

Czy darowizna uczyniona na rzecz uprawnionego do zachowku zwiększa substrat zachowku? Tak. Zgodnie z art. 993 k.c. do substratu zachowku dolicza się wszystkie darowizny objęte zakresem tych przepisów, niezależnie od tego, kto był obdarowanym — w tym darowizny uczynione na rzecz samego uprawnionego. Potwierdza to wyrok SA w Poznaniu z 30 stycznia 2019 r., sygn. I ACa 633/18.

Jak wpływa darowizna otrzymana przez uprawnionego na ostateczną wysokość zachowku? Na podstawie art. 996 k.c. wartość darowizny otrzymanej przez uprawnionego zalicza się na poczet należnego mu zachowku. Podnosi więc substrat (podstawę obliczenia), ale jednocześnie pomniejsza kwotę do wypłaty.

Czy do substratu zachowku wchodzą tylko darowizny z umowy darowizny? Nie. SA w Poznaniu w wyroku I ACa 633/18 wskazał, że pojęcie darowizny na gruncie przepisów o zachowku jest szersze niż umowa z art. 888 k.c. — obejmuje każde nieodpłatne przysporzenie z majątku spadkodawcy, które zmniejsza spadek i może prowadzić do pokrzywdzenia uprawnionych.

Czy brak doliczenia darowizny przez sąd pierwszej instancji można naprawić w apelacji? Tak. Naruszenie art. 993 k.c. stanowi podstawę zarzutu apelacyjnego dotyczącego naruszenia prawa materialnego. Sąd apelacyjny może zmienić wyrok i zasądzić właściwie wyliczony zachowek.

Czym różni się substrat zachowku od masy spadkowej? Masa spadkowa to aktywa i pasywa pozostałe po śmierci spadkodawcy. Substrat zachowku to czysta wartość spadku powiększona o doliczane darowizny — może więc być znacznie wyższy niż wartość faktycznie pozostawionego majątku.

Masz pytania dotyczące obliczenia zachowku lub chcesz zweryfikować wyliczenia przeprowadzone przez drugą stronę? Zapraszamy do kontaktu z Kancelarią.

kancelaria@prawnikpoznanski.pl | www.prawospadkowepoznan.pl

Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Został przygotowany na podstawie daty publikacji wskazanej na stronie.

Bartosz Kowalak — radca prawny, wspólnik w KOWALAK JĘDRZEJEWSKA KONRADY I PARTNERZY ADWOKACI I RADCOWIE PRAWNI w Poznaniu. Specjalizuje się w prawie spadkowym. Więcej: www.prawospadkowepoznan.pl

Źródła: Wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 30 stycznia 2019 r., sygn. akt I ACa 633/18; art. 991, 993, 994, 995, 996 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny.