Kiedy dział spadku łączy się z podziałem majątku małżeńskiego i zniesieniem współwłasności nieruchomości

Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Każda sprawa spadkowa jest indywidualna – zapraszamy do kontaktu z kancelarią.

Szybka odpowiedź: Tak, możliwe jest przeprowadzenie w jednym postępowaniu sądowym działu spadku, podziału majątku wspólnego małżeńskiego spadkodawcy oraz zniesienia współwłasności nieruchomości. Podstawę prawną stanowi art. 689 KPC, a obowiązek jednoczesnego przeprowadzenia podziału majątku wspólnego wynika wprost z uchwały Sądu Najwyższego z 2 marca 1972 r. (sygn. III CZP 100/71).

Spis treści:

Kiedy sprawa o dział spadku staje się „sprawą w trzech aktach”?
Co musi ustalić sąd w takim połączonym postępowaniu?
Co się stanie, jeśli zapomnisz złożyć wniosek o podział majątku wspólnego?
Jak prawidłowo sformułować wniosek?
Praktyczne wskazówki
FAQ

Kiedy sprawa o dział spadku staje się „sprawą w trzech aktach”?

Postępowanie o dział spadku bywa skomplikowane samo w sobie. Poziom trudności rośnie jednak znacząco, gdy w grę wchodzą dwa dodatkowe elementy: małżeństwo spadkodawcy oraz nieruchomość w składzie masy spadkowej. A taka konfiguracja zdarza się bardzo często – bo większość ludzi umiera pozostając w związku małżeńskim i mając jakiś majątek trwały.

Trzy postępowania, które mogą się połączyć, to:

dział spadku (podział tego, co wchodzi w skład masy spadkowej),
podział majątku wspólnego małżeńskiego (rozliczenie wspólności majątkowej między spadkodawcą a pozostałym przy życiu małżonkiem),
zniesienie współwłasności nieruchomości (jeśli konkretna nieruchomość jest współwłasnością).

Zgodnie z art. 689 KPC, jeżeli cały majątek spadkowy stanowi współwłasność z innego tytułu niż dziedziczenie, dział spadku i zniesienie współwłasności mogą być połączone w jednym postępowaniu. Co ważne – to nie jest wyłącznie uprawnienie stron. Gdy w skład spadku wchodzi udział spadkodawcy w majątku objętym wspólnością ustawową małżeńską, podział tego majątku musi zostać przeprowadzony łącznie z działem spadku lub uprzednio. Wynika to jednoznacznie z uchwały Sądu Najwyższego z 2 marca 1972 r., sygn. III CZP 100/71.

Innymi słowy: nie można podzielić spadku po małżonku bez wcześniejszego lub jednoczesnego podziału tego, co należało do wspólnoty majątkowej małżeńskiej.

Co musi ustalić sąd w takim połączonym postępowaniu?

Sąd prowadzący takie złożone postępowanie staje przed koniecznością rozstrzygnięcia kilku kwestii naraz. Musi ustalić, co wchodzi w skład spadku po zmarłym, a więc co stanowiło jego majątek osobisty oraz jaki był jego udział w majątku wspólnym. Równocześnie ustala, co składa się na majątek wspólny spadkodawcy i małżonka – bo dopiero po tym podziale wiadomo, ile faktycznie wchodzi do masy spadkowej.

Sąd ocenia też kwestię przyczynienia się małżonków do powstania majątku wspólnego. Co do zasady udziały w majątku wspólnym są równe (art. 43 § 1 KRO), ale każdy z małżonków może żądać ustalenia nierównych udziałów, jeśli wykaże, że w różnym stopniu przyczynił się do jego powstania. To żądanie trzeba jednak zgłosić odpowiednio wcześnie – najlepiej już we wniosku inicjującym postępowanie.

Na końcu sąd określa sposób podziału – zarówno majątku spadkowego, jak i wspólnego. To oznacza, że w jednym postanowieniu końcowym może znaleźć się rozstrzygnięcie o tym, komu i co przypada z nieruchomości, z ruchomości, z oszczędności.

Co się stanie, jeśli zapomnisz złożyć wniosek o podział majątku wspólnego?

To jeden z częstszych błędów proceduralnych w sprawach spadkowych. Składany jest wniosek o dział spadku, a wnioskodawca pomija żądanie podziału majątku wspólnego – bo o nim nie pomyślał, albo uznał, że to osobna sprawa.

Sąd nie przejdzie nad tym do porządku dziennego. Wezwie do uzupełnienia braków formalnych, zazwyczaj pod rygorem zawieszenia postępowania na podstawie art. 177 § 1 pkt 6 KPC. Jeśli brak nie zostanie uzupełniony w wyznaczonym terminie – postępowanie zostanie zawieszone.

Co ciekawe, nawet wydanie postanowienia zawieszającego nie zamyka drogi. Wniosek można uzupełnić i doprowadzić do podjęcia zawieszonego postępowania. Niemniej każda taka sytuacja niepotrzebnie wydłuża i komplikuje sprawę, która i tak do prostych nie należy.

Wniosek praktyczny jest jeden: lepiej od razu zadbać o kompletność żądań.

Jak prawidłowo sformułować wniosek?

Wniosek inicjujący takie złożone postępowanie powinien zawierać wyraźnie wyodrębnione żądania:

Po pierwsze – żądanie stwierdzenia nabycia spadku (jeśli nie zostało przeprowadzone wcześniej) lub powołanie się na istniejące postanowienie lub akt poświadczenia dziedziczenia. Po drugie – żądanie podziału majątku wspólnego małżeńskiego spadkodawcy i pozostałego przy życiu małżonka, ze wskazaniem składników tego majątku i ewentualnym wnioskiem o ustalenie nierównych udziałów. Po trzecie – żądanie działu spadku z podaniem składu masy spadkowej i proponowanego sposobu podziału. Po czwarte – jeśli w skład majątku wchodzi nieruchomość będąca współwłasnością z innego tytułu – żądanie zniesienia tej współwłasności.

Z praktyki kancelarii wynika, że najczęstszym problemem jest nieprawidłowe opisanie składu majątku wspólnego – zwłaszcza gdy nieruchomości były nabywane w różnych trybach, np. częściowo ze środków osobistych jednego z małżonków. Warto zadbać o dokładne udokumentowanie tych okoliczności już na etapie składania wniosku.

Praktyczne wskazówki

Przed złożeniem wniosku warto zebrać: odpis aktu zgonu spadkodawcy, odpis aktu małżeństwa, dokumenty dotyczące nieruchomości (odpis z księgi wieczystej, ewentualnie operat szacunkowy), dokumenty potwierdzające skład majątku wspólnego (umowy kupna, wyciągi z rachunków bankowych).

Jeśli małżonek spadkodawcy nadal żyje – jest uczestnikiem postępowania o podział majątku wspólnego i musi zostać wciągnięty do postępowania jako uczestnik. Jeśli natomiast oboje małżonkowie już nie żyją, a podział ich majątku wspólnego nigdy nie nastąpił, konieczne może być przeprowadzenie kilku stwierdzonych nabyć spadku zanim przejdzie się do właściwego działu.

Warto też pamiętać, że połączenie kilku postępowań w jednym, choć pozornie bardziej skomplikowane, jest zazwyczaj szybsze i tańsze niż prowadzenie ich oddzielnie – bo unika się wielokrotnego wzywania tych samych uczestników, powoływania biegłych do tych samych nieruchomości i ponoszenia oddzielnych kosztów sądowych.

FAQ

Czy można podzielić spadek bez jednoczesnego podziału majątku wspólnego małżonków? Nie. Jeśli spadkodawca pozostawał w ustawowej wspólności majątkowej małżeńskiej, podział majątku wspólnego musi zostać przeprowadzony łącznie z działem spadku lub przed nim. Wynika to z uchwały Sądu Najwyższego z 2 marca 1972 r. (sygn. III CZP 100/71). Sąd nie przeprowadzi działu spadku z pominięciem tego kroku.

Czy małżonek spadkodawcy dziedziczy po nim? Tak, małżonek należy do kręgu spadkobierców ustawowych pierwszej grupy (art. 931 KC). Dziedziczy razem z dziećmi spadkodawcy, przy czym jego udział nie może być mniejszy niż jedna czwarta całości spadku. Ale uwaga – małżonek najpierw uczestniczy w podziale majątku wspólnego (jako jego współwłaściciel), a dopiero potem dziedziczy udział w tym, co po tym podziale weszło do masy spadkowej.

Jak długo trwa takie połączone postępowanie? To zależy od stopnia skomplikowania sprawy i zgodności uczestników. Sprawy bezsporne, w których wszyscy uczestnicy są zgodni co do składu majątku i sposobu podziału, mogą zakończyć się w ciągu kilku miesięcy. Sprawy sporne, wymagające opinii biegłych i rozstrzygnięcia sporów o udziały w majątku wspólnym, trwają nierzadko kilka lat. W sądach wielkopolskich czas oczekiwania na pierwszą rozprawę wynosi zazwyczaj od 3 do 6 miesięcy.

Czy można żądać ustalenia nierównych udziałów w majątku wspólnym? Tak. Zgodnie z art. 43 § 2 KRO każdy z małżonków może żądać ustalenia nierównych udziałów, jeżeli przemawiają za tym ważne powody i różny stopień przyczynienia się każdego z małżonków do powstania majątku wspólnego. Żądanie to należy zgłosić w postępowaniu o podział majątku wspólnego – a więc w omawianym przypadku – we wniosku o dział spadku połączony z podziałem majątku wspólnego.

Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Każda sprawa spadkowa jest indywidualna i wymaga analizy konkretnych okoliczności oraz dokumentów.

Zapraszamy do Kancelarii Prawnej Kowalak Jędrzejewska i Partnerzy: Radca Prawny Bartosz Kowalak, Adwokat Michalina Koligot ul. Mickiewicza 18a/3, 60-834 Poznań Tel.: +48 61 2224963 www.prawospadkowepoznan.pl