Małoletni uprawniony do zachowku — stawka ⅔ i kto reprezentuje dziecko w sprawie

Małoletni uprawniony do zachowku — stawka ⅔ i kto reprezentuje dziecko w sprawie

Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej.

Spis treści

Dlaczego małoletni dostaje więcej — ratio podwyższonej stawki
Kiedy zachowek wynosi ⅔ — przesłanki i moment oceny
Kto reprezentuje małoletnie dziecko w sprawie o zachowek?
Konflikt interesów — czy wydziedziczony rodzic może reprezentować dziecko?
Z ciekawym problemem zmierzył się Sąd Okręgowy w Poznaniu
Praktyczne wskazówki
FAQ

Bartosz Kowalak – radca prawny Prawo spadkowe

Dlaczego małoletni dostaje więcej — ratio podwyższonej stawki

Zachowek w standardowym wariancie wynosi połowę tego, co uprawniony otrzymałby przy dziedziczeniu ustawowym. Ale ustawodawca przewidział dwa przypadki, w których ta ochrona jest niewystarczająca i podwyższył stawkę do dwóch trzecich. Jednym z tych przypadków jest małoletniość uprawnionego zstępnego.

Logika jest prosta i przekonująca: małoletni nie może pracować zarobkowo, jest całkowicie zależny finansowo od opiekunów, nie ma własnych środków na zaspokojenie swoich potrzeb. Gdyby dziadek rozdał cały majątek za życia lub testamentem pozbawił wnuka spadku — a wnuk byłby dzieckiem — skutki mogłyby być dla niego dotkliwe w sposób szczególny. Prawo reaguje na to podwyższoną ochroną.

Co ciekawe — i co jest często pomijane w praktyce — podwyższona stawka ⅔ przysługuje małoletniemu jako takiemu, bez potrzeby wykazywania szczególnej potrzeby finansowej ani stanu zdrowia. Sam fakt bycia małoletnim w chwili otwarcia spadku wystarczy.

Kiedy zachowek wynosi ⅔ — przesłanki i moment oceny

Art. 991 § 1 KC przewiduje podwyższoną stawkę ⅔ w dwóch przypadkach: gdy uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo gdy uprawniony zstępny jest małoletni. W pozostałych przypadkach zachowek wynosi ½.

Dla małoletniego zstępnego kluczowe jest jedno pytanie: czy był małoletni w chwili otwarcia spadku — czyli w chwili śmierci spadkodawcy? To właśnie ten moment jest miarodajny, nie chwila wytoczenia powództwa ani chwila wyrokowania.

Małoletnim jest osoba, która nie ukończyła 18 lat (art. 10 § 1 KC). Jeśli w dniu śmierci dziadka wnuczek miał 17 lat i 364 dni — jest małoletnim i przysługuje mu stawka ⅔. Jeśli w tej samej chwili miał ukończone 18 lat — stosuje się stawkę ½, nawet jeśli pozew złożono następnego dnia po urodzinach.

Co się dzieje, gdy dziecko ukończy 18 lat w toku postępowania? Stawka zachowku nie zmienia się — ocenia się ją według stanu na chwilę otwarcia spadku i ta ocena jest ostateczna. Późniejsze osiągnięcie pełnoletności nie pozbawia uprawnionego raz nabytego prawa do stawki ⅔.

Warto też pamiętać, że stawka ⅔ dla małoletniego dotyczy wyłącznie zstępnych — nie każdego małoletniego uprawnionego. Małoletni rodzic spadkodawcy (co zdarza się rzadko, ale prawnie jest możliwe) korzysta z stawki ⅔ tylko wtedy, gdy spełnia przesłankę trwałej niezdolności do pracy — sama małoletniość rodzica nie wystarczy.

Kto reprezentuje małoletnie dziecko w sprawie o zachowek?

Małoletni nie ma pełnej zdolności do czynności prawnych — nie może samodzielnie wytaczać powództw, składać oświadczeń woli ani podejmować decyzji procesowych. W sprawach sądowych działa przez przedstawicieli ustawowych — co do zasady rodziców (art. 98 § 1 KRO).

W sprawie o zachowek małoletniego dziecka po dziadku przedstawicielem ustawowym są rodzice — oboje lub jedno z nich, zależnie od okoliczności. Rodzic składa pozew w imieniu dziecka, podejmuje decyzje procesowe, odbiera pisma i uczestniczy w rozprawach.

Pojawia się jednak pytanie, które w praktyce bywa źródłem wątpliwości: czy rodzic, który sam ma interes w sprawie — albo wręcz jest w niej stroną — może skutecznie reprezentować dziecko?

Co do zasady tak. Prawo rodzinne nie wyklucza reprezentowania dziecka przez rodzica tylko dlatego, że rodzic ma własny interes majątkowy zbieżny z interesem dziecka. Zbieżność interesów to nie konflikt interesów.

Konflikt interesów zachodzi natomiast wtedy, gdy interesy rodzica i dziecka są sprzeczne — np. gdy rodzic jest pozwanym w sprawie, w której dziecko jest powodem (art. 98 § 2 i 3 KRO). W takim przypadku sąd ustanawia kuratora dla małoletniego.

Konflikt interesów — czy wydziedziczony rodzic może reprezentować dziecko?

To pytanie, które pojawia się w praktyce dość często — szczególnie w sytuacjach takich jak ta z omawianego wyroku: ojciec dziecka jest wydziedziczony i nie ma własnego roszczenia o zachowek, ale jego córka ma roszczenie po dziadku. Czy ojciec może skutecznie reprezentować córkę?

Odpowiedź brzmi: tak. Wydziedziczenie pozbawia ojca własnego zachowku — nie pozbawia go zdolności do reprezentowania dziecka jako przedstawiciel ustawowy. Interesy ojca i córki w takiej sprawie są zbieżne, nie sprzeczne: oboje są zainteresowani uzyskaniem przez córkę jak najwyższego zachowku.

Inaczej byłoby, gdyby ojciec był jednocześnie pozwanym — czyli osobą zobowiązaną do zapłaty zachowku. Wtedy interesy byłyby sprzeczne i konieczne byłoby ustanowienie kuratora. Ale w sprawie o zachowek po dziadku, gdzie pozwanym jest osoba trzecia — reprezentacja przez wydziedziczonego rodzica jest w pełni dopuszczalna.

Warto pamiętać o jeszcze jednej kwestii praktycznej: gdy małoletni dochodzi zachowku przez rodziców, a kwota zachowku jest znaczna — sąd rodzinny może wymagać zgody na czynności przekraczające zwykły zarząd majątkiem dziecka. Zawarcie ugody, przyjęcie częściowej zapłaty czy cofnięcie powództwa mogą wymagać zezwolenia sądu opiekuńczego (art. 101 § 3 KRO).

Z ciekawym problemem zmierzył się Sąd Okręgowy w Poznaniu

Właśnie z taką sytuacją zmierzył się Sąd Okręgowy w Poznaniu w wyroku z dnia 25 października 2018 r. (sygn. akt XII C 189/17). Powódką była małoletnia L. M. — w chwili wytoczenia powództwa trzyletnie dziecko, wnuczka spadkodawcy T. M. (1). Działała przez swoich rodziców K. M. i M. W. jako przedstawicieli ustawowych.

Ojciec powódki — K. M. — był jedynym synem spadkodawcy i został przez niego skutecznie wydziedziczony. Nie przysługiwało mu własne roszczenie o zachowek. Mimo to skutecznie reprezentował córkę w postępowaniu o zachowek po swoim ojcu.

Sąd nie miał wątpliwości co do prawidłowości tej reprezentacji. K. M. działał jako przedstawiciel ustawowy córki — nie jako uprawniony do zachowku. Jego wydziedziczenie było irrelewantne dla oceny jego zdolności do reprezentowania dziecka.

Powódka była małoletnia w chwili otwarcia spadku — T. M. (1) zmarł 22 stycznia 2015 r., a L. M. urodziła się w roku wskazanym w aktach. Stawka zachowku wynosiła zatem ⅔. Substrat zachowku wynosił 148 000 zł. Ponieważ powódka byłaby jedynym spadkobiercą ustawowym (ojciec wydziedziczony, spadkodawca wdowiec bez innych dzieci), jej udział przy dziedziczeniu ustawowym wynosił 1/1.

Zachowek = ⅔ × 148 000 zł = 98 668 zł.

Co ciekawe — sąd zasądził ostatecznie jedynie połowę tej kwoty, stosując art. 5 KC z uwagi na szczególne okoliczności sprawy: dziadek nigdy nie wiedział o narodzinach wnuczki, nie miał z nią żadnych relacji, a jej ojciec był skutecznie wydziedziczony. O tej kwestii — obniżeniu zachowku na podstawie zasad współżycia społecznego i nowego art. 997¹ KC — piszemy w kolejnym artykule.

Zasądzona kwota 49 334 zł została rozłożona na dwie roczne raty — z uwzględnieniem sytuacji finansowej pozwanego, który był rolnikiem utrzymującym żonę i troje dzieci.

Praktyczne wskazówki

Ustal wiek uprawnionego na dzień śmierci spadkodawcy. Tylko ta chwila decyduje o zastosowaniu stawki ⅔. Późniejsze osiągnięcie pełnoletności nie zmienia już raz nabytego uprawnienia.
Pamiętaj, że stawka ⅔ dla małoletniego dotyczy wyłącznie zstępnych. Małoletniość rodzica lub małżonka spadkodawcy nie uruchamia podwyższonej stawki — chyba że spełniają oni przesłankę trwałej niezdolności do pracy.
Sprawdź, czy nie zachodzi konflikt interesów przy reprezentacji. Jeśli rodzic reprezentujący dziecko jest jednocześnie pozwanym — konieczne jest ustanowienie kuratora. W braku takiego konfliktu — wydziedziczony rodzic może skutecznie reprezentować dziecko.
Przy ugodzie lub cofnięciu powództwa uzyskaj zgodę sądu opiekuńczego. Czynności przekraczające zwykły zarząd majątkiem małoletniego wymagają zezwolenia sądu rodzinnego (art. 101 § 3 KRO). Brak takiej zgody może skutkować nieważnością czynności.
Nie pomijaj kosztów sądowych przy kalkulacji. W sprawach, gdzie powodem jest małoletni, sąd może zwolnić go od kosztów sądowych w całości lub części — jak miało to miejsce w omawianej sprawie poznańskiej.

FAQ

Ile wynosi zachowek dla małoletniego dziecka? Zachowek dla małoletniego zstępnego wynosi dwie trzecie wartości udziału, który przypadałby mu przy dziedziczeniu ustawowym (art. 991 § 1 KC). Jest to stawka podwyższona w stosunku do standardowej połowy — właśnie ze względu na szczególną ochronę małoletnich, którzy nie mogą samodzielnie zarabiać na swoje utrzymanie.

Na jaką chwilę ocenia się małoletniość uprawnionego do zachowku? Na chwilę otwarcia spadku — czyli na dzień śmierci spadkodawcy. Jeśli uprawniony był małoletni w tej chwili, przysługuje mu stawka ⅔ niezależnie od tego, czy osiągnął pełnoletność przed złożeniem pozwu lub przed wyrokiem.

Kto może reprezentować małoletnie dziecko w sprawie o zachowek? Co do zasady rodzice jako przedstawiciele ustawowi (art. 98 § 1 KRO). Jeśli między interesami rodzica i dziecka zachodzi sprzeczność — np. rodzic jest pozwanym — sąd ustanawia kuratora dla małoletniego. Wydziedziczony rodzic, który nie jest pozwanym, może skutecznie reprezentować dziecko.

Czy wydziedziczony ojciec może reprezentować swoje dziecko w sprawie o zachowek po dziadku? Tak. Wydziedziczenie pozbawia ojca własnego zachowku, ale nie pozbawia go zdolności do reprezentowania dziecka jako przedstawiciel ustawowy. Interesy wydziedziczonego ojca i jego dziecka są w takiej sprawie zbieżne — nie sprzeczne.

Czy przy ugodzie w sprawie o zachowek małoletniego potrzebna jest zgoda sądu? Tak — jeśli ugoda przekracza zakres zwykłego zarządu majątkiem dziecka. Zawarcie ugody, przyjęcie częściowej zapłaty czy cofnięcie powództwa przez rodziców działających w imieniu małoletniego wymaga zezwolenia sądu opiekuńczego (art. 101 § 3 KRO). Brak zgody może skutkować nieważnością czynności.

Zapraszamy do kontaktu

Jeśli małoletnie dziecko ma roszczenie o zachowek po dziadku lub innym krewnym — zapraszamy do konsultacji z naszą kancelarią. Pomożemy prawidłowo ustalić wysokość zachowku, właściwie przygotować pozew i przeprowadzić postępowanie w imieniu małoletniego.

Kancelaria Prawna Kowalak Jędrzejewska i Partnerzy Radca Prawny Bartosz Kowalak, Adwokat Michalina Koligot ul. Mickiewicza 18a/3, 60-834 Poznań Tel.: +48 61 222 49 63 www.prawospadkowepoznan.pl

Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Każda sprawa spadkowa wymaga indywidualnej analizy okoliczności faktycznych i prawnych. Kancelaria nie ponosi odpowiedzialności za działania podjęte wyłącznie na podstawie informacji zawartych w artykule.

Źródła

Kodeks cywilny: art. 10 § 1, art. 991 § 1, art. 1008, art. 1011
Kodeks rodzinny i opiekuńczy: art. 98 § 1, art. 98 § 2 i 3, art. 101 § 3
Wyrok Sądu Okręgowego w Poznaniu z dnia 25 października 2018 r., sygn. akt XII C 189/17