Niedostatek darczyńcy po darowiźnie – art. 897 KC

Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Każda sprawa jest indywidualna – zapraszamy do kontaktu z kancelarią.

Szybka odpowiedź: Jeżeli po wykonaniu darowizny darczyńca popadnie w niedostatek, obdarowany ma obowiązek – w granicach istniejącego jeszcze wzbogacenia – dostarczać darczyńcy środków, których mu brak do utrzymania odpowiadającego jego usprawiedliwionym potrzebom. Obdarowany może zwolnić się z tego obowiązku, zwracając darczyńcy wartość wzbogacenia. Podstawę prawną stanowi art. 897 KC.

Spis treści:

Czym jest niedostatek darczyńcy i kiedy powstaje ten obowiązek?
Jak oblicza się granice obowiązku obdarowanego?
Czym różni się obowiązek z art. 897 KC od rażącej niewdzięczności?
Jak obdarowany może się zwolnić z obowiązku?
Niedostatek a roszczenie alimentacyjne
Kiedy warto powołać się na art. 897 KC?
Praktyczne wskazówki
FAQ

Czym jest niedostatek darczyńcy i kiedy powstaje ten obowiązek?

Artykuł 897 KC wprowadza szczególną ochronę darczyńcy, który po przekazaniu majątku znalazł się w trudnej sytuacji finansowej. Jej istota jest prosta: skoro darczyńca uszczuplił swój majątek na rzecz obdarowanego – obdarowany powinien w pewnym zakresie ponieść konsekwencje tego, że darczyńca popadł przez to w niedostatek.

Niedostatek w rozumieniu art. 897 KC to stan, w którym darczyńca nie ma środków wystarczających do utrzymania odpowiadającego jego usprawiedliwionym potrzebom. Nie chodzi o skrajną biedę czy brak jakichkolwiek środków do życia – wystarczy, że darczyńca nie jest w stanie samodzielnie pokryć kosztów utrzymania na poziomie adekwatnym do jego potrzeb życiowych, stanu zdrowia i dotychczasowego standardu życia.

Sąd Okręgowy w Poznaniu w sprawie XVIII C 1756/15 – rozpatrując powództwo dziadków o odwołanie darowizny – zwrócił uwagę na tę instytucję w uzasadnieniu wyroku: powodowie mają ewentualne roszczenie wobec pozwanego z uwagi na treść art. 897 KC. Sąd wskazał, że choć powodowie nie wykazali rażącej niewdzięczności wnuka, to ich trudna sytuacja finansowa – niskie emerytury, brak środków na dodatkowe potrzeby, trudności z regulowaniem bieżących zobowiązań – mogłaby uzasadniać roszczenie z art. 897 KC.

Jak oblicza się granice obowiązku obdarowanego?

Obowiązek obdarowanego ma wyraźnie określone granice – jest ograniczony do istniejącego jeszcze wzbogacenia. Oznacza to, że obdarowany odpowiada tylko do wysokości wartości, o którą jest nadal wzbogacony dzięki darowiźnie.

Jeśli obdarowany nadal posiada przedmiot darowizny – jego wartość stanowi górną granicę obowiązku. Jeśli zbył darowaną nieruchomość – odpowiada do wysokości ceny uzyskanej ze sprzedaży lub wartości nieruchomości w chwili zbycia, jeśli cena była zaniżona. Jeśli zużył lub utracił przedmiot darowizny w sposób powodujący, że nie jest już wzbogacony – obowiązek odpada.

Ważne jest też, że obowiązek dotyczy wyłącznie środków, których darczyńcy brak – nie pełnych kosztów jego utrzymania. Jeśli darczyńca otrzymuje emeryturę pokrywającą podstawowe potrzeby, a jedynie nie starcza mu na leki czy dodatkowe posiłki – obowiązek obdarowanego obejmuje tę właśnie lukę, nie całość kosztów utrzymania.

Czym różni się obowiązek z art. 897 KC od rażącej niewdzięczności?

To rozróżnienie jest fundamentalne i ma ogromne znaczenie praktyczne.

Odwołanie darowizny z tytułu rażącej niewdzięczności – art. 898 KC – wymaga wykazania nagannego zachowania obdarowanego nacechowanego znacznym nasileniem złej woli. Jest to sankcja za zachowanie obdarowanego. Samo popadnięcie darczyńcy w niedostatek nie wystarczy.

Obowiązek z art. 897 KC – nie jest związany z żadnym nagannym zachowaniem obdarowanego. Obdarowany może być wzorowym opiekunem darczyńcy i mimo to być zobowiązanym do świadczeń alimentacyjnych, jeśli darczyńca popadł w niedostatek. Podstawą jest wyłącznie fakt ubóstwa darczyńcy i istniejące wzbogacenie obdarowanego.

To oznacza, że darczyńca, któremu nie udało się odwołać darowizny z powodu braku rażącej niewdzięczności – jak powodowie w sprawie XVIII C 1756/15 – może nadal dochodzić swoich praw na podstawie art. 897 KC, jeśli rzeczywiście popadł w niedostatek.

Jak obdarowany może się zwolnić z obowiązku?

Art. 897 KC przewiduje prosty sposób zwolnienia się przez obdarowanego z obowiązku świadczeń: może on zwolnić się od tego obowiązku, zwracając darczyńcy wartość wzbogacenia.

Oznacza to, że zamiast świadczyć bieżące wsparcie finansowe darczyńcy przez resztę jego życia – obdarowany może jednorazowo zwrócić darczyńcy wartość uzyskanej korzyści i tym samym definitywnie zamknąć temat.

Jest to rozwiązanie, które może być korzystne dla obu stron. Darczyńca otrzymuje jednorazową kwotę, którą może przeznaczyć na pokrycie bieżących potrzeb. Obdarowany uwalnia się od niepewności co do przyszłych roszczeń.

Warto jednak pamiętać, że „wartość wzbogacenia” to wartość korzyści istniejącej w chwili zwolnienia się z obowiązku – a nie wartość pierwotna darowizny. Jeśli nieruchomość zyskała na wartości – wartość wzbogacenia jest wyższa. Jeśli obdarowany sprzedał nieruchomość i zatrzymał środki – wartość wzbogacenia odpowiada kwocie uzyskanej ze sprzedaży.

Niedostatek a roszczenie alimentacyjne

Obowiązek z art. 897 KC bywa porównywany do obowiązku alimentacyjnego – i słusznie, bo jest mu podobny zarówno w swojej funkcji, jak i w sposobie realizacji. Różni się jednak od alimentów kilkoma kluczowymi cechami.

Po pierwsze – źródłem obowiązku alimentacyjnego jest stosunek rodzinny lub pokrewieństwo. Źródłem obowiązku z art. 897 KC jest wyłącznie dokonana darowizna.

Po drugie – obowiązek alimentacyjny nie ma górnej granicy powiązanej z konkretną wartością majątkową. Obowiązek z art. 897 KC jest ograniczony do istniejącego wzbogacenia – gdy wzbogacenie znika, obowiązek ustaje.

Po trzecie – obowiązek z art. 897 KC dotyczy wyłącznie relacji darczyńca – obdarowany, nie zaś szerszego kręgu krewnych.

W praktyce roszczenie z art. 897 KC jest szczególnie użyteczne w sytuacjach, gdy darczyńca nie ma bliskich, od których mógłby żądać alimentów – albo gdy bliscy sami są w trudnej sytuacji finansowej, a tymczasem obdarowany jest zamożny.

Kiedy warto powołać się na art. 897 KC?

Roszczenie z art. 897 KC warto rozważyć w każdej sytuacji, gdy:

Darczyńca przekazał istotną część swojego majątku w drodze darowizny i po pewnym czasie znalazł się w trudnej sytuacji finansowej – nie starcza mu na leki, opiekę medyczną, odpowiednie wyżywienie czy inne podstawowe potrzeby.

Darczyńca próbował odwołać darowiznę z tytułu rażącej niewdzięczności, ale nie wykazał nagannego zachowania obdarowanego – jak w sprawach XVIII C 1756/15 i XII C 120/17. Sąd w obu przypadkach wskazał na istnienie roszczenia z art. 897 KC jako odrębnej drogi ochrony darczyńcy.

Obdarowany jest nadal wzbogacony – posiada darowaną nieruchomość lub środki uzyskane z jej sprzedaży. Jeśli wzbogacenie zniknęło – roszczenie z art. 897 KC nie przyniesie rezultatu.

Praktyczne wskazówki

Jeśli jesteś darczyńcą w trudnej sytuacji finansowej i nie możesz skutecznie odwołać darowizny z tytułu rażącej niewdzięczności – zbadaj, czy przysługuje Ci roszczenie z art. 897 KC. To odrębna droga prawna, niepowiązana z zachowaniem obdarowanego.

Zbierz dokumentację potwierdzającą niedostatek – zaświadczenie o wysokości emerytury lub renty, faktury za leki i opiekę medyczną, dokumentację kosztów pobytu w DPS, pisma z instytucji wskazujące na trudną sytuację finansową. Niedostatek musi być wykazany, a nie tylko twierdzony.

Ustal, czy obdarowany jest nadal wzbogacony – czy posiada przedmiot darowizny, ile jest wart, czy sprzedał nieruchomość i za ile. To górna granica jego obowiązku.

Jeśli jesteś obdarowanym i obawiasz się roszczeń z art. 897 KC – rozważ jednorazowe zwrócenie darczyńcy wartości wzbogacenia. To definitywnie zamyka temat ewentualnych roszczeń z tego tytułu.

FAQ

Kiedy obdarowany ma obowiązek świadczeń na rzecz darczyńcy? Gdy darczyńca po wykonaniu darowizny popadł w niedostatek – nie ma środków wystarczających do utrzymania odpowiadającego jego usprawiedliwionym potrzebom. Obowiązek obdarowanego istnieje w granicach istniejącego jeszcze wzbogacenia. Podstawę prawną stanowi art. 897 KC.

Czy obowiązek z art. 897 KC wymaga wykazania rażącej niewdzięczności obdarowanego? Nie. Obowiązek z art. 897 KC jest całkowicie niezależny od zachowania obdarowanego. Nawet wzorowy opiekun, który wywiązał się z wszystkich obowiązków, może być zobowiązany do świadczeń, jeśli darczyńca popadł w niedostatek.

Jak obdarowany może zwolnić się z obowiązku z art. 897 KC? Może jednorazowo zwrócić darczyńcy wartość wzbogacenia – czyli wartość korzyści, którą nadal posiada dzięki darowiźnie. Po zwróceniu tej kwoty obowiązek ustaje.

Czy roszczenie z art. 897 KC przysługuje, gdy obdarowany sprzedał darowaną nieruchomość? Tak – jeśli obdarowany jest nadal wzbogacony ze środkami uzyskanymi ze sprzedaży. Granicą obowiązku jest istniejące wzbogacenie – jeśli obdarowany sprzedał nieruchomość i zachował środki, jest nadal wzbogacony w odpowiednim zakresie.

Jak udowodnić niedostatek uprawniający do roszczenia z art. 897 KC? Konieczna jest dokumentacja finansowa darczyńcy – zaświadczenia o dochodach, faktury za leki i opiekę, dokumentacja kosztów pobytu w placówce opiekuńczej, pisma instytucji potwierdzające trudną sytuację finansową. Niedostatek to stan obiektywny – musi być wykazany konkretnymi dokumentami.

Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Każda sprawa jest indywidualna i wymaga analizy konkretnych okoliczności.

Zapraszamy do Kancelarii Prawnej Kowalak Jędrzejewska i Partnerzy: Radca Prawny Bartosz Kowalak, Adwokat Michalina Koligot ul. Mickiewicza 18a/3, 60-834 Poznań Tel.: +48 61 2224963 www.prawospadkowepoznan.pl