Obdarowany wciągnął darowaną nieruchomość do majątku wspólnego z żoną – co to oznacza dla odwołania darowizny?

Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Każda sprawa jest indywidualna – zapraszamy do kontaktu z kancelarią.

Szybka odpowiedź: Jeżeli obdarowany małżonek przeniósł darowaną nieruchomość do majątku wspólnego z małżonkiem, a darczyńca następnie odwołał darowiznę – obowiązek zwrotu obciąża oboje małżonków. Sąd Najwyższy w uchwałach z 15 stycznia 1992 r. (sygn. III CZP 142/91) i z 31 marca 2016 r. (sygn. III CZP 72/15) potwierdził, że darczyńca może dochodzić zwrotu od obdarowanego i jego małżonka co najmniej w odpowiedniej części.

Bartosz Kowalak – radca prawny Prawo spadkowe

Spis treści:

Darowizna do majątku osobistego – punkt wyjścia
Rozszerzenie wspólności majątkowej – co to jest i jak działa?
Co się dzieje z odwołaniem darowizny po wciągnięciu nieruchomości do majątku wspólnego?
Od kogo darczyńca może żądać zwrotu?
Sprawa I ACa 321/21 – syn wciągnął nieruchomość do majątku wspólnego
Praktyczne konsekwencje dla darczyńcy
Praktyczne wskazówki
FAQ

Darowizna do majątku osobistego – punkt wyjścia

Co do zasady, darowizna dokonana na rzecz jednego z małżonków wchodzi do jego majątku osobistego – niezależnie od tego, czy darczyńca wiedział o małżeństwie obdarowanego, czy nie. Wynika to z art. 33 pkt 2 KRO, zgodnie z którym przedmioty majątkowe nabyte przez darowiznę wchodzą do majątku osobistego, chyba że darczyńca postanowił inaczej.

Oznacza to, że jeśli rodzice darowali synowi nieruchomość – stała się ona jego majątkiem osobistym. Żona syna nie ma do niej żadnych praw z tytułu ustawowej wspólności majątkowej. Przy ewentualnym podziale majątku po rozwodzie – nieruchomość darowana nie wchodzi do podziału.

To jednak tylko punkt wyjścia. Sytuacja komplikuje się, gdy obdarowany małżonek postanowi poszerzyć swój majątek osobisty o darowaną nieruchomość – włączając ją do majątku wspólnego z małżonkiem.

Rozszerzenie wspólności majątkowej – co to jest i jak działa?

Małżonkowie mogą w każdej chwili, w drodze umowy notarialnej, zmienić ustrój majątkowy małżeński. Jedną z możliwości jest rozszerzenie wspólności majątkowej – objęcie nią składników, które normalnie wchodziłyby do majątku osobistego każdego z małżonków.

Na mocy takiej umowy obdarowany małżonek może przenieść darowaną mu nieruchomość z majątku osobistego do majątku wspólnego z małżonkiem. Po tej operacji nieruchomość jest współwłasnością obojga małżonków w ramach wspólności łącznej – bez wyodrębnienia udziałów.

W sprawie I ACa 321/21 syn darczyńców w marcu 2017 roku – blisko dwa lata po otrzymaniu darowizny – zawarł z żoną umowę rozszerzającą wspólność majątkową. Nieruchomość, którą rodzice darowali mu w 2015 roku z majątku osobistego, weszła do majątku wspólnego małżonków. Synowa stała się w ten sposób współwłaścicielką nieruchomości, choć sama nie była stroną umowy darowizny.

Co się dzieje z odwołaniem darowizny po wciągnięciu nieruchomości do majątku wspólnego?

To pytanie, które nastręcza wielu trudności praktycznych i które Sąd Najwyższy musiał rozstrzygać wielokrotnie.

Oświadczenie o odwołaniu darowizny jest kierowane do obdarowanego – czyli do syna. Syn jest stroną umowy darowizny. Żona syna stroną tej umowy nie była. Powstaje więc pytanie: czy odwołanie darowizny wobec syna wywołuje skutki wobec jego żony, skoro nieruchomość weszła do ich majątku wspólnego?

Sąd Najwyższy w uchwale z 15 stycznia 1992 r. (sygn. III CZP 142/91) wypracował następującą zasadę: jeżeli przedmiot darowizny wszedł do majątku osobistego obdarowanego małżonka, następnie został objęty wspólnością umowną, a darowiznę odwołano z powodu rażącej niewdzięczności, obowiązek zwrotu darowanego przedmiotu obciąża oboje małżonków na podstawie art. 898 § 1 i 2 KC w zw. z art. 407 KC.

Stanowisko to zostało potwierdzone i rozwinięte w uchwale z 31 marca 2016 r. (sygn. III CZP 72/15). Sąd Najwyższy wskazał, że okoliczność, iż przedmiot darowizny dokonanej na rzecz jednego z małżonków wszedł następnie do majątku objętego wspólnością majątkową małżeńską, nie uniemożliwia dochodzenia zarówno od obdarowanego, jak i obojga małżonków roszczenia wynikającego z przepisów art. 898 KC – co najmniej w odpowiedniej części.

Od kogo darczyńca może żądać zwrotu?

Mechanizm jest następujący. Odwołanie darowizny wobec jednego z małżonków powoduje, że darowana nieruchomość – która wcześniej weszła do majątku wspólnego – staje się przedmiotem współwłasności obojga małżonków w częściach równych. Darczyńca może wówczas żądać:

Przeniesienia udziału należącego do obdarowanego małżonka – czyli co do zasady połowy nieruchomości. Roszczenie to kieruje się do obdarowanego, który jest zobowiązany przenieść swój udział z powrotem na darczyńcę.

Zwrotu wartości udziału – jeśli przeniesienie udziału nie jest możliwe (na przykład dlatego, że obdarowany zbył swój udział lub doszło do kolejnych przekształceń majątkowych). Podstawą jest art. 405 KC – przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu.

Sąd Najwyższy w uchwale z 28 września 1979 r. (sygn. III CZP 15/79) wskazał, że odwołanie darowizny w stosunku do jednego z małżonków nie może wywrzeć skutku wobec drugiego małżonka. To oznacza, że żona syna, która sama nie dopuściła się rażącej niewdzięczności wobec darczyńców, nie może być zmuszona do zwrotu całości nieruchomości – ale jej część, odpowiadająca udziałowi obdarowanego, może być dochodzona od niego.

Sprawa I ACa 321/21 – syn wciągnął nieruchomość do majątku wspólnego

W opisywanej sprawie rodzice darowali synowi nieruchomość rolną w 2015 roku. W marcu 2017 roku syn – rozszerzając wspólność majątkową z żoną – wciągnął tę nieruchomość do majątku wspólnego. W 2018 roku rodzice odwołali darowiznę, wskazując na rażącą niewdzięczność syna.

Problem polegał na tym, że następnie – już po odwołaniu darowizny – syn i synowa zawarli umowę o rozdzielności majątkowej i dokonali częściowego podziału majątku wspólnego. W wyniku tego podziału cała nieruchomość przeszła wyłącznie na synową.

Sąd Okręgowy oddalił powództwo rodziców, uznając że nie mogą dochodzić zwrotu nieruchomości od syna, skoro jej właścicielem jest już wyłącznie synowa. Sąd Apelacyjny w Poznaniu uchylił ten wyrok, wskazując na błędną wykładnię przepisów i nierozpoznanie istoty sprawy.

Sąd Apelacyjny podkreślił, że okoliczność wciągnięcia nieruchomości do majątku wspólnego nie uniemożliwia dochodzenia roszczenia o zwrot – co najmniej w odpowiedniej części. Konieczne było jednak zbadanie, czy darowizna została skutecznie odwołana, co sąd I instancji pominął.

Praktyczne konsekwencje dla darczyńcy

Jeśli obdarowany małżonek wciągnął darowaną nieruchomość do majątku wspólnego z małżonkiem – darczyńca nie traci prawa do odwołania darowizny, ale musi liczyć się z kilkoma praktycznymi ograniczeniami.

Po pierwsze – oświadczenie o odwołaniu darowizny należy skierować do obdarowanego małżonka. To on był stroną umowy darowizny i to jego zachowanie ocenia się pod kątem rażącej niewdzięczności.

Po drugie – roszczenie o zwrot nieruchomości może być dochodzone od obdarowanego co do jego udziału w nieruchomości – czyli co do zasady połowy. Nie można żądać zwrotu całości nieruchomości od obdarowanego, skoro jej część należy do małżonka.

Po trzecie – jeśli zależy nam na odzyskaniu całości nieruchomości, konieczne może być dochodzenie roszczeń od obojga małżonków. Podstawą jest art. 898 § 2 KC w zw. z art. 407 KC, który obciąża oboje małżonków obowiązkiem zwrotu.

Po czwarte – jeśli obdarowany dokonał dalszych manewrów majątkowych (na przykład podzielił majątek z żoną tak, żeby nieruchomość trafiła wyłącznie do niej), konieczne może być powództwo o uznanie tych umów za bezskuteczne na podstawie art. 59 KC.

Praktyczne wskazówki

Jeśli darujesz nieruchomość jednemu z małżonków i chcesz zabezpieczyć się przed ryzykiem wciągnięcia jej do majątku wspólnego – możesz w akcie notarialnym darowizny wyraźnie wskazać, że darowizna jest dokonywana do majątku osobistego obdarowanego i nie może być objęta wspólnością majątkową. Choć skuteczność takiego zastrzeżenia bywa kwestionowana, stanowi ono dodatkowy argument w ewentualnym sporze.

Jeśli jesteś darczyńcą i okazało się, że obdarowany wciągnął nieruchomość do majątku wspólnego – nie rezygnuj z dochodzenia swoich praw. Roszczenie o zwrot jest nadal możliwe, choć ograniczone do udziału obdarowanego. Skonsultuj się z prawnikiem, który oceni, w jakiej części i od kogo możesz dochodzić zwrotu.

Jeśli po odwołaniu darowizny obdarowany dokonuje manewrów majątkowych – takich jak umowa o rozdzielności majątkowej czy podział majątku – działaj szybko. Powództwo z art. 59 KC musi być wytoczone w ciągu roku od zawarcia zaskarżonej umowy.

FAQ

Czy darowizna dokonana na rzecz jednego małżonka wchodzi do majątku wspólnego? Co do zasady nie. Zgodnie z art. 33 pkt 2 KRO darowizna wchodzi do majątku osobistego obdarowanego, chyba że darczyńca postanowił inaczej. Może jednak wejść do majątku wspólnego, jeśli obdarowany małżonek zawrze z małżonkiem umowę rozszerzającą wspólność majątkową.

Co się dzieje z prawem do odwołania darowizny, gdy nieruchomość weszła do majątku wspólnego? Prawo do odwołania darowizny nie wygasa. Darczyńca może nadal złożyć oświadczenie o odwołaniu wobec obdarowanego. Odwołanie powoduje, że darowana nieruchomość staje się przedmiotem współwłasności obojga małżonków w częściach równych, a darczyńca może żądać przeniesienia udziału obdarowanego.

Od kogo darczyńca może żądać zwrotu nieruchomości po odwołaniu darowizny? Zgodnie z uchwałami Sądu Najwyższego z 15 stycznia 1992 r. (sygn. III CZP 142/91) i 31 marca 2016 r. (sygn. III CZP 72/15) obowiązek zwrotu obciąża oboje małżonków. Darczyńca może dochodzić co najmniej przeniesienia udziału należącego do obdarowanego, a w razie niemożliwości – zwrotu jego wartości.

Czy można żądać zwrotu całej nieruchomości od obdarowanego, jeśli weszła ona do majątku wspólnego? Co do zasady nie – bo część nieruchomości należy do małżonka obdarowanego, który sam nie był stroną umowy darowizny i nie dopuścił się rażącej niewdzięczności. Darczyńca może żądać przeniesienia udziału należącego do obdarowanego lub zwrotu jego wartości.

Co zrobić, gdy obdarowany po odwołaniu darowizny przeniesie nieruchomość wyłącznie na małżonka? Należy wytoczyć powództwo o uznanie umowy podziału majątku za bezskuteczną na podstawie art. 59 KC. Powództwo to musi być wytoczone w ciągu roku od zawarcia zaskarżonej umowy. Jego uwzględnienie tworzy stan prawny jakby umowy nie zawarto – co umożliwia dochodzenie zwrotu od obdarowanego.

Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Każda sprawa jest indywidualna i wymaga analizy konkretnych okoliczności.

Zapraszamy do Kancelarii Prawnej Kowalak Jędrzejewska i Partnerzy: Radca Prawny Bartosz Kowalak, Adwokat Michalina Koligot ul. Mickiewicza 18a/3, 60-834 Poznań Tel.: +48 61 2224963 www.prawospadkowepoznan.pl