Od kiedy biegną odsetki od zachowku? Wezwanie do zapłaty, wyrok czy data wyceny nieruchomości?

Od kiedy biegną odsetki od zachowku? Wezwanie do zapłaty, wyrok czy data wyceny nieruchomości?

Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej.

Odsetki od zachowku to zagadnienie, które w praktyce dzieli strony równie mocno jak sama wysokość świadczenia. Uprawniony chce odsetek od daty wezwania — bo czeka na pieniądze od lat. Zobowiązany upiera się, że odsetki powinny biec najwcześniej od wyroku — bo przecież do tego momentu nie wiedział, ile dokładnie jest winien. Sąd Apelacyjny w Poznaniu w wyroku z dnia 30 stycznia 2019 r. (sygn. akt I ACa 633/18) przyjął stanowisko trzecie — i wyjaśnił, dlaczego w sprawie, gdzie wartość darowizny ustalono według cen z daty opinii biegłego, odsetki słusznie biegną od tej właśnie daty, nie od wezwania z 2012 r.

Spis treści

Kiedy roszczenie o zachowek staje się wymagalne?
Pogląd Sądu Najwyższego — indywidualna ocena każdej sprawy
Dlaczego data wyceny nieruchomości może być datą wymagalności?
Co zdecydował SA w Poznaniu w sprawie I ACa 633/18?
Praktyczne wskazówki dla uprawnionych

Kiedy roszczenie o zachowek staje się wymagalne?

Zachowek jest roszczeniem pieniężnym — uprawniony nie żąda konkretnej nieruchomości ani przedmiotu, lecz sumy pieniężnej odpowiadającej jego udziałowi zachowkowemu. Jako roszczenie o świadczenie pieniężne podlega ogólnym regułom wymagalności wynikającym z art. 455 k.c.: świadczenie powinno być spełnione niezwłocznie po wezwaniu dłużnika do zapłaty. Od chwili opóźnienia wierzycielowi przysługują odsetki za opóźnienie (art. 481 k.c.).

Problem polega na tym, że wysokość zachowku jest z reguły nieznana w chwili wezwania. Zależy od wartości darowizn obliczanych według cen aktualnych na dzień ustalania zachowku (art. 995 § 1 k.c.) — a nie cen z dnia darowizny ani dnia wezwania. Między wezwaniem a wyrokiem mogą minąć lata, w trakcie których wartość nieruchomości radykalnie się zmieni. Czy sprawiedliwe jest zasądzanie odsetek od pełnej kwoty zachowku liczonej według cen z wyroku — za cały czas od wezwania, gdy kwota ta nie była jeszcze znana?

Pogląd Sądu Najwyższego: żadna sztywna reguła

Sąd Apelacyjny w Poznaniu w wyroku I ACa 633/18 wprost przytoczył stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w wyroku Izby Cywilnej z dnia 7 lutego 2013 r. (sygn. II CSK 403/12): termin, od którego zobowiązany z tytułu zachowku popadł w stan opóźnienia, należy ustalać indywidualnie z uwzględnieniem okoliczności danej sprawy.

Nie ma więc jednej reguły automatycznie wskazującej dzień wezwania ani dzień wyrokowania. Sąd musi każdorazowo przeanalizować:

czy w chwili wezwania wysokość zachowku była możliwa do ustalenia;
czy wartość substratu zachowku była już stabilna w dacie wezwania;
czy opóźnienie w ustaleniu wartości wynikało z działania czy zaniechania którejś ze stron;
według jakich cen ustalono ostatecznie wartość darowizny.

Dlaczego data wyceny nieruchomości może być właściwą datą?

Art. 995 § 1 k.c. stanowi: wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu w chwili jej dokonania, a według cen z chwili ustalenia zachowku. Zwrot „ceny z chwili ustalenia zachowku” w praktyce orzeczniczej oznacza ceny z daty wydania opinii przez biegłego lub, w niektórych orzeczeniach, datę wyrokowania.

Konsekwencja jest istotna: jeśli zachowek obliczono według cen z dnia sporządzenia opinii biegłego, to dopiero w tym momencie znana była rzeczywista wysokość zobowiązania. Zasądzanie odsetek za opóźnienie od daty wcześniejszej (np. wezwania sprzed kilku lat) przy jednoczesnym przyjęciu aktualnych cen nieruchomości prowadziłoby do swoistego podwójnego uprzywilejowania uprawnionego — raz przez uwzględnienie wzrostu cen, raz przez odsetki za okres poprzedzający ustalenie tej wyższej wartości.

Co zdecydował SA w Poznaniu?

W omawianej sprawie wezwanie do zapłaty doręczono pozwanej 13 stycznia 2012 r. Powód domagał się odsetek od daty wezwania. Sąd Okręgowy zasądził odsetki od daty wyrokowania (14 marca 2018 r.). Sąd Apelacyjny zmienił to stanowisko — ale nie na korzyść powoda. Stwierdził, że skoro wartość darowizny i zachowku ustalono według cen z daty sporządzenia opinii biegłego, tj. 9 maja 2017 r., to właśnie od tej daty pozwana popadła w stan opóźnienia.

Argumentacja jest spójna z logiką art. 995 § 1 k.c.: w dniu sporządzenia opinii wartość świadczenia była już obiektywnie ustalona. Zobowiązana od tego momentu wiedziała (lub powinna była wiedzieć), ile wynosi jej dług. Opóźnienie w spełnieniu świadczenia zaczyna biec od tego momentu.

Co warte podkreślenia — SA wyraźnie wskazał, że pismo z wezwaniem do zapłaty 150 000 zł, doręczone w 2012 r., było ważne i skutecznie postawiło roszczenie w stan wymagalności co do zasady. Jednak ze względu na mechanizm wyceny według cen aktualnych, termin naliczania odsetek przesunął się na datę, gdy wartość była już pewna.

Praktyczne wskazówki

Kwestia daty odsetek w sprawach o zachowek jest istotna finansowo — spór o kilka lat odsetek przy kwocie kilkudziesięciu tysięcy złotych to nierzadko kilkanaście tysięcy złotych różnicy.

Dla uprawnionego: wezwanie do zapłaty należy wysłać jak najwcześniej — nawet jeśli nie znasz jeszcze dokładnej wysokości zachowku. Zadbaj o to, by biegły jak najszybciej sporządził opinię, bo data tej opinii może być datą, od której sąd liczy odsetki.

Dla zobowiązanego: kwestionowanie daty odsetek wymaga wskazania, według jakich cen ustalono wartość darowizny i kiedy ta wartość była po raz pierwszy znana w sposób miarodajny. Jeśli wycena nastąpiła w toku procesu — masz argumenty za przesunięciem daty odsetek.

Warto też pamiętać, że odsetki zasądzone od daty wyrokowania są pewnym kompromisem, który część sądów stosuje, by uniknąć kolizji między wysokością świadczenia a wysokością odsetek. Jednak — jak pokazuje wyrok I ACa 633/18 — data opinii biegłego może być bardziej precyzyjnym i sprawiedliwym punktem odniesienia.

FAQ

Od kiedy biegną odsetki od zachowku? Nie ma jednej odpowiedzi — sąd ustala to indywidualnie. Może to być data wezwania do zapłaty, data sporządzenia opinii biegłego lub data wyrokowania, w zależności od okoliczności sprawy. Sąd Najwyższy w wyroku II CSK 403/12 z 7 lutego 2013 r. potwierdził, że termin wymagalności zachowku wymaga każdorazowej oceny.

Czy wezwanie do zapłaty zachowku powoduje wymagalność roszczenia? Tak, co do zasady. Zachowek jako roszczenie pieniężne staje się wymagalny po wezwaniu dłużnika zgodnie z art. 455 k.c. Jednak jeśli wartość zachowku ustalono według cen aktualnych dopiero w toku procesu (np. w dacie opinii biegłego), odsetki mogą biec od tej późniejszej daty.

Dlaczego sądy różnie orzekają o odsetkach od zachowku? Bo wartość zachowku zależy od cen rynkowych nieruchomości ustalanych w toku procesu. Zasądzenie odsetek od wezwania przy jednoczesnym przyjęciu cen aktualnych mogłoby prowadzić do podwójnego uprzywilejowania uprawnionego. Stąd sądy korygują datę odsetek na moment, gdy wartość świadczenia była obiektywnie znana.

Co zrobić, by uzyskać odsetki od jak najwcześniejszej daty? Wezwać zobowiązanego do zapłaty możliwie wcześnie i zadbać o sprawne przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego. Im wcześniej biegły ustali wartość darowizn, tym wcześniejsza może być data wymagalności.

Czy odsetki od zachowku są opodatkowane? Odsetki za opóźnienie stanowią przychód podlegający opodatkowaniu podatkiem dochodowym od osób fizycznych, w odróżnieniu od samego zachowku, który co do zasady podlega podatkowi od spadków i darowizn.

Masz wątpliwości co do daty wymagalności zachowku lub sposobu naliczenia odsetek w Twojej sprawie? Skontaktuj się z Kancelarią.

kancelaria@prawnikpoznanski.pl | www.prawospadkowepoznan.pl

Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej.

Bartosz Kowalak — radca prawny, wspólnik w KOWALAK JĘDRZEJEWSKA KONRADY I PARTNERZY ADWOKACI I RADCOWIE PRAWNI w Poznaniu.

Źródła: Wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 30 stycznia 2019 r., sygn. akt I ACa 633/18; Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 lutego 2013 r., sygn. II CSK 403/12; art. 455, 481, 991, 993, 995 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny.