Odsetki od zachowku — od kiedy biegną: od wezwania do zapłaty czy od wyroku?

Odsetki od zachowku — od kiedy biegną: od wezwania do zapłaty czy od wyroku?

Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej.

Spis treści

Odsetki od zachowku — pozornie prosty problem, realnie skomplikowany
Dwa stanowiska orzecznictwa — od wezwania czy od wyroku?
Dlaczego data ustalenia wartości zachowku ma znaczenie?
Jak formułować żądanie odsetkowe w pozwie o zachowek?
Z ciekawym problemem zmierzył się Sąd Okręgowy w Poznaniu
Praktyczne konsekwencje finansowe wyboru daty
Praktyczne wskazówki
FAQ

Odsetki od zachowku — pozornie prosty problem, realnie skomplikowany

Każdy prawnik wie, że w sprawach o zapłatę odsetki to nie dodatek — to niekiedy znacząca kwota, szczególnie gdy postępowanie ciągnie się latami. W sprawach o zachowek, które potrafią trwać dwa, trzy, a nawet cztery lata, różnica między odsetkami naliczanymi od dnia wezwania do zapłaty a odsetkami naliczanymi dopiero od dnia wyroku może oznaczać kilka lub kilkanaście tysięcy złotych.

Wydawałoby się, że zasada jest prosta: dłużnik, który nie płaci, opóźnia się, a opóźnienie rodzi odsetki (art. 481 § 1 KC). Wezwanie do zapłaty wyznacza termin — po jego bezskutecznym upływie biegną odsetki. Tak działa to w niemal każdej sprawie o zapłatę.

W sprawach o zachowek jest jednak inaczej — a przynajmniej tak przyjmowała jedna z dwóch dominujących w orzecznictwie linii. I właśnie to niejednolite orzecznictwo sprawia, że kwestia odsetek od zachowku należy do bardziej kontrowersyjnych zagadnień prawa spadkowego.

Dwa stanowiska orzecznictwa — od wezwania czy od wyroku?

W polskim orzecznictwie przez lata ścierały się dwa konkurencyjne poglądy co do daty początkowej biegu odsetek od zachowku.

Stanowisko pierwsze — odsetki od daty wyroku.

Zgodnie z tym poglądem zachowek jest świadczeniem pieniężnym, którego wysokość ustala się dopiero w chwili orzekania — według cen z daty wyroku (art. 995 § 1 KC). Skoro wartość świadczenia nie jest znana wcześniej, dłużnik nie może popaść w opóźnienie przed datą wyrokowania. Dopiero wyrok „krystalizuje” wysokość zachowku i od tej chwili dłużnik wie, ile musi zapłacić. Wcześniejsze naliczanie odsetek byłoby niesprawiedliwe — bo dłużnik nie wiedział, od jakiej kwoty ma płacić.

Na tym stanowisku oparł się m.in. Sąd Apelacyjny w Warszawie w wyroku z dnia 18 listopada 1997 r. (sygn. akt I ACa 690/97), który wprost wskazał, że roszczenie o zachowek staje się wymagalne z chwilą określenia przez sąd jego wysokości według cen z daty orzekania.

Stanowisko drugie — odsetki od daty wezwania do zapłaty.

Zgodnie z tym poglądem zachowek — jak każde roszczenie pieniężne — staje się wymagalny z chwilą wezwania dłużnika do zapłaty (art. 455 KC). Fakt, że wartość zachowku ustala się według cen aktualnych, nie zmienia wymagalności roszczenia — zmienia jedynie metodę obliczania jego wysokości. Dłużnik, który odmawia zapłaty po wezwaniu, opóźnia się — i powinien ponosić tego konsekwencje od dnia wezwania.

To stanowisko jest szeroko reprezentowane w nowszym orzecznictwie Sądu Najwyższego, który w wielu wyrokach przyjął, że odsetki od zachowku mogą biec od daty wezwania do zapłaty lub od daty doręczenia pozwu — zależnie od okoliczności konkretnej sprawy.

Dlaczego data ustalenia wartości zachowku ma znaczenie?

Sedno sporu leży w specyfice zachowku jako świadczenia pieniężnego. Zachowek oblicza się od substratu ustalanego według cen aktualnych z chwili orzekania (art. 995 § 1 KC). Oznacza to, że jeśli nieruchomość wchodząca w skład spadku znacznie zdrożała między datą wezwania a datą wyroku — zachowek obliczony przy wyroku będzie wyższy niż zachowek, który uprawniony mógł przewidzieć w chwili wezwania.

Zwolennicy odsetek od wyroku argumentują: skoro dłużnik musi zapłacić więcej ze względu na wzrost cen, nie można go jednocześnie obciążać odsetkami za cały okres. Wzrost wartości świadczenia już sam w sobie rekompensuje uprawionemu upływ czasu.

Zwolennicy odsetek od wezwania argumentują: dłużnik, który odmawia zapłaty i zmusza uprawnionego do procesu, powinien ponosić konsekwencje swojej zwłoki. Gdyby zapłacił niezwłocznie po wezwaniu — nie byłoby odsetek, ale też nie byłoby wzrostu wartości nieruchomości na jego korzyść.

Sąd Najwyższy w nowszych orzeczeniach skłania się ku bardziej elastycznemu podejściu: data początkowa odsetek zależy od konkretnych okoliczności — w szczególności od tego, czy w chwili wezwania do zapłaty znana była już wartość składników spadku, od której oblicza się zachowek. Jeśli tak — odsetki mogą biec od wezwania. Jeśli wartość ustalana jest dopiero przez biegłego w toku procesu — uzasadnione może być naliczanie odsetek od daty opinii biegłego lub od daty wyroku.

Jak formułować żądanie odsetkowe w pozwie o zachowek?

Z perspektywy praktycznej — formułując pozew o zachowek, uprawniony powinien żądać odsetek od daty wezwania do zapłaty lub od daty doręczenia pozwu. To maksymalistyczne stanowisko, które sąd może zaakceptować lub zmodyfikować.

Żądanie odsetek od daty wyroku jest procesowo niekorzystne dla powoda — bo z góry rezygnuje on z odsetek za cały okres postępowania. Nie ma sensu formułować pozwu w sposób z góry niekorzystny dla siebie.

Z perspektywy pozwanego — warto podnosić zarzut, że odsetki powinny biec dopiero od daty wyroku, szczególnie gdy wartość nieruchomości znacząco wzrosła w toku postępowania. To argument, który sądy biorą pod uwagę.

Z ciekawym problemem zmierzył się Sąd Okręgowy w Poznaniu

Właśnie z kwestią daty odsetek od zachowku zmierzył się Sąd Okręgowy w Poznaniu w wyroku z dnia 25 października 2018 r. (sygn. akt XII C 189/17). Sprawa dotyczyła zachowku małoletniej wnuczki po dziadku — i zawierała wyraźne stanowisko sądu w tej spornej kwestii.

Powódka domagała się odsetek od dnia 10 lutego 2016 r. — czyli od dnia następnego po dniu, w którym pozwany odebrał wezwanie do zapłaty. Pozwany z kolei podnosił, że odsetki powinny być naliczane dopiero od daty wyrokowania, bo zachowek ustala się według cen z chwili orzekania.

Sąd w tej konkretnej sprawie podzielił stanowisko pozwanego. W uzasadnieniu wprost powołał się na wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 18 listopada 1997 r. (sygn. akt I ACa 690/97), wskazując: „roszczenie o zachowek staje się wymagalne z chwilą określenia przez sąd jego wysokości według cen z daty orzekania o roszczeniu o zachowek i dopiero z tą datą staje się możliwe naliczanie odsetek za opóźnienie.”

Konsekwencją tego rozstrzygnięcia było zasądzenie kwoty zachowku bez odsetek za okres postępowania — odsetki zastrzeżono jedynie na wypadek opóźnienia w płatności poszczególnych rat.

Co istotne — sprawa toczyła się w 2018 roku, gdy orzecznictwo w tej kwestii nie było jeszcze tak ukształtowane jak dziś. Nowsze orzeczenia Sądu Najwyższego idą w kierunku większej elastyczności i dopuszczają odsetki od daty wezwania, jeśli wartość świadczenia była w tej dacie możliwa do ustalenia.

Sprawa dobrze ilustruje, jak duże znaczenie praktyczne ma ta pozornie techniczna kwestia. Postępowanie trwało od stycznia 2017 r. do października 2018 r. — blisko dwa lata. Odsetki ustawowe za opóźnienie od kwoty około 49 000 zł przez dwa lata to kilka tysięcy złotych różnicy dla każdej ze stron.

Praktyczne konsekwencje finansowe wyboru daty

Warto pokazać, jak duże znaczenie finansowe ma ta kwestia na konkretnych liczbach.

Przyjmijmy: zachowek wynosi 100 000 zł. Postępowanie trwa 3 lata. Odsetki ustawowe za opóźnienie wynoszą około 11,25% rocznie (stawka z 2024 r.).

Wariant A — odsetki od daty wezwania do zapłaty: 3 lata × 11,25% × 100 000 zł = 33 750 zł odsetek.

Wariant B — odsetki od daty wyroku: 0 zł odsetek za okres postępowania.

Różnica: 33 750 zł — kwota, która może przesądzić o ekonomicznym sensie prowadzenia sporu przez uprawnionego lub znacząco obciążyć zobowiązanego.

W sprawach trwających dłużej i przy wyższych kwotach zachowku różnica może być jeszcze bardziej znacząca. To właśnie dlatego kwestia daty odsetek jest jednym z kluczowych elementów strategii procesowej w sprawach zachowkowych.

Praktyczne wskazówki

W pozwie zawsze żądaj odsetek od daty wezwania do zapłaty lub od daty doręczenia pozwu — to maksymalistyczne stanowisko, z którego zawsze można się cofnąć. Żądanie odsetek od wyroku z góry pozbawia uprawnionego potencjalnie znaczącej kwoty.
Sporządź wezwanie do zapłaty przed wytoczeniem powództwa i precyzyjnie oznacz termin zapłaty. To wyznacza datę wymagalności roszczenia i datę potencjalnego początku biegu odsetek.
Jako pozwany — podnoś zarzut dotyczący daty odsetek szczególnie wtedy, gdy wartość nieruchomości znacząco wzrosła w toku postępowania. Wzrost wartości substratu jest argumentem za odsetkami od wyroku, a nie od wezwania.
Śledź aktualne orzecznictwo Sądu Najwyższego. Poglądy w tej kwestii ewoluują — nowsze orzeczenia są bardziej elastyczne niż starsze. W sprawach wszczętych po 2020 r. szanse na odsetki od wezwania są wyższe niż kilka lat temu.
Przy negocjowaniu ugody uwzględnij kwestię odsetek. Ugoda eliminuje ryzyko procesowe po obu stronach — w tym ryzyko niekorzystnego rozstrzygnięcia w kwestii daty odsetek. Warto ten element wycenić przy negocjacjach.

FAQ

Od kiedy biegną odsetki od zachowku — od wezwania do zapłaty czy od wyroku? W orzecznictwie funkcjonują dwa stanowiska. Starsze przyjmuje, że zachowek staje się wymagalny dopiero z chwilą określenia jego wysokości przez sąd — i od tej daty biegną odsetki. Nowsze, bardziej elastyczne podejście Sądu Najwyższego dopuszcza odsetki od daty wezwania do zapłaty lub doręczenia pozwu, jeśli wartość świadczenia była możliwa do ustalenia już w tej dacie.

Dlaczego data ustalenia wartości zachowku wpływa na odsetki? Zachowek oblicza się według cen aktualnych z chwili orzekania (art. 995 § 1 KC). Jeśli wartość nieruchomości wzrosła w toku postępowania — zachowek będzie wyższy niż w chwili wezwania. Zwolennicy odsetek od wyroku argumentują, że wzrost wartości świadczenia już rekompensuje upływ czasu i nie można dłużnika obciążać jednocześnie wyższą kwotą i odsetkami za cały okres.

Jak sformułować żądanie odsetkowe w pozwie o zachowek? Zawsze warto żądać odsetek od daty wezwania do zapłaty lub od daty doręczenia pozwu — to stanowisko maksymalistyczne. Sąd może je zaakceptować w całości lub zmodyfikować, przyznając odsetki od późniejszej daty. Żądanie odsetek wyłącznie od daty wyroku jest z góry niekorzystne dla powoda.

Ile można stracić, jeśli sąd przyzna odsetki dopiero od wyroku? Przy zachowku wynoszącym 100 000 zł i postępowaniu trwającym 3 lata różnica między odsetkami od wezwania a odsetkami od wyroku wynosi przy stopie 11,25% rocznie około 33 750 zł. W sprawach trwających dłużej i przy wyższych kwotach różnica może być jeszcze większa.

Czy rozłożenie zachowku na raty wpływa na odsetki? Tak. Przy rozłożeniu na raty odsetki za opóźnienie biegną od każdej raty osobno — od dnia wymagalności danej raty. Odsetki narosłe przed wyrokiem sąd zazwyczaj zasądza jako odrębną kwotę doliczoną do należności głównej.

Zapraszamy do kontaktu

Kwestia odsetek od zachowku ma istotne znaczenie finansowe i procesowe. Zapraszamy do konsultacji z naszą kancelarią — pomożemy prawidłowo sformułować żądanie odsetkowe i ocenić ryzyko procesowe po obu stronach sporu.

Kancelaria Prawna Kowalak Jędrzejewska i Partnerzy Radca Prawny Bartosz Kowalak, Adwokat Michalina Koligot ul. Mickiewicza 18a/3, 60-834 Poznań Tel.: +48 61 222 49 63 www.prawospadkowepoznan.pl

Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Każda sprawa spadkowa wymaga indywidualnej analizy okoliczności faktycznych i prawnych. Kancelaria nie ponosi odpowiedzialności za działania podjęte wyłącznie na podstawie informacji zawartych w artykule.

Źródła

Kodeks cywilny: art. 455, art. 481 § 1, art. 995 § 1
Kodeks postępowania cywilnego: art. 320
Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 18 listopada 1997 r., sygn. akt I ACa 690/97
Wyrok Sądu Okręgowego w Poznaniu z dnia 25 października 2018 r., sygn. akt XII C 189/17