Odwołanie darowizny wciągniętej do majątku wspólnego małżonków – od kogo żądać zwrotu?

Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Każda sprawa jest indywidualna – zapraszamy do kontaktu z kancelarią.

Szybka odpowiedź: Gdy darowana nieruchomość weszła do majątku wspólnego małżonków, obowiązek zwrotu po odwołaniu darowizny obciąża oboje małżonków. Darczyńca może żądać przeniesienia udziału należącego do obdarowanego – co do zasady połowy nieruchomości – lub zwrotu jego wartości. Roszczenie to może być kierowane zarówno do obdarowanego, jak i do obojga małżonków łącznie.

Bartosz Kowalak – radca prawny Prawo spadkowe

Spis treści:

Problem: nieruchomość w majątku wspólnym małżonków
Odwołanie darowizny – do kogo kierować oświadczenie?
Od kogo żądać zwrotu – obdarowany czy oboje małżonkowie?
Ile można odzyskać?
Kiedy można żądać zwrotu całości?
Sprawa I ACa 321/21 – praktyczny przykład
Praktyczne wskazówki
FAQ

Problem: nieruchomość w majątku wspólnym małżonków

Wyobraź sobie następującą sytuację: darujesz dziecku nieruchomość. Dziecko zawiera małżeństwo – albo jest już w związku małżeńskim – i rozszerza wspólność majątkową, wciągając darowaną nieruchomość do majątku wspólnego z małżonkiem.

Po jakimś czasie dochodzisz do wniosku, że dziecko dopuściło się rażącej niewdzięczności – i chcesz odwołać darowiznę. Ale nieruchomość należy już do obojga małżonków. Jak dochodzić swoich praw?

To zagadnienie, które polskie orzecznictwo musiało rozstrzygać kilkukrotnie. Wnioski – choć nie zawsze intuicyjne – są jasne i utrwalone w uchwałach Sądu Najwyższego.

Odwołanie darowizny – do kogo kierować oświadczenie?

Oświadczenie o odwołaniu darowizny składa się obdarowanemu – czyli osobie, która była stroną umowy darowizny. Małżonek obdarowanego, który nie był stroną tej umowy, nie jest adresatem oświadczenia o odwołaniu.

W opisywanej sytuacji oznacza to, że oświadczenie o odwołaniu darowizny kieruje się do dziecka – nie do jego małżonka. Małżonek nie był stroną umowy darowizny i sam w sobie nie może być adresatem oświadczenia o jej odwołaniu.

Oświadczenie musi być złożone w formie pisemnej – art. 900 KC. Musi być doręczone obdarowanemu w sposób umożliwiający zapoznanie się z jego treścią. Termin na złożenie oświadczenia wynosi rok od dnia, w którym darczyńca dowiedział się o rażącej niewdzięczności.

Od kogo żądać zwrotu – obdarowany czy oboje małżonkowie?

To kluczowe pytanie i tu właśnie orzecznictwo dostarcza precyzyjnych odpowiedzi.

Sąd Najwyższy w uchwale z 15 stycznia 1992 r. (sygn. III CZP 142/91) wyraził zasadę: jeżeli przedmiot darowizny wszedł do majątku osobistego obdarowanego małżonka, następnie został objęty wspólnością umowną, a darowiznę odwołano z powodu rażącej niewdzięczności, obowiązek zwrotu darowanego przedmiotu obciąża oboje małżonków na podstawie art. 898 § 1 i 2 KC w zw. z art. 407 KC.

Stanowisko to potwierdził Sąd Najwyższy w uchwale z 31 marca 2016 r. (sygn. III CZP 72/15), wskazując że okoliczność, iż przedmiot darowizny dokonanej na rzecz jednego z małżonków wszedł do majątku objętego wspólnością majątkową, nie uniemożliwia dochodzenia zarówno od obdarowanego, jak i obojga małżonków roszczenia wynikającego z przepisów art. 898 KC – co najmniej w odpowiedniej części.

Podstawą obciążenia małżonka obdarowanego jest art. 407 KC – przepis dotyczący odpowiedzialności osoby, która uzyskała korzyść majątkową kosztem bezpodstawnie wzbogaconego. Synowa, która wskutek rozszerzenia wspólności uzyskała udział w nieruchomości darowanej synowi, jest osobą, która uzyskała korzyść kosztem darczyńcy.

Ile można odzyskać?

Zakres roszczenia zależy od tego, w jaki sposób nieruchomość funkcjonuje w majątku wspólnym małżonków w chwili dochodzenia zwrotu.

Jeśli nieruchomość nadal jest w majątku wspólnym – darczyńca może żądać przeniesienia udziału należącego do obdarowanego. Przy wspólności ustawowej udziały małżonków są równe – a więc darczyńca może żądać przeniesienia połowy nieruchomości.

Jeśli nieruchomość po podziale majątku należy wyłącznie do obdarowanego – darczyńca może żądać przeniesienia całej nieruchomości, bo cały majątek jest teraz w rękach obdarowanego.

Jeśli nieruchomość po podziale majątku należy wyłącznie do małżonka obdarowanego – sytuacja jest najtrudniejsza. Sąd Najwyższy w uchwale z 28 września 1979 r. (sygn. III CZP 15/79) wskazał, że odwołanie darowizny wobec jednego z małżonków nie wywiera skutku wobec drugiego. Darczyńca może wówczas żądać od obdarowanego zwrotu wartości jego udziału w nieruchomości – na podstawie art. 405 KC.

Kiedy można żądać zwrotu całości?

Żądanie zwrotu całości nieruchomości – nie tylko udziału obdarowanego – jest możliwe, gdy:

Obdarowany małżonek jest w dalszym ciągu właścicielem całości nieruchomości – na przykład gdy do rozszerzenia wspólności nie doszło, albo gdy po podziale majątku cała nieruchomość przypadła obdarowanemu.

Oboje małżonkowie dopuścili się rażącej niewdzięczności wobec darczyńcy. W takiej sytuacji – choć rzadkiej – możliwe byłoby odwołanie darowizny wobec obojga i żądanie zwrotu całości.

Umowa rozszerzenia wspólności lub podziału majątku zostanie uznana za bezskuteczną wobec darczyńcy na podstawie art. 59 KC. W takim przypadku dla celów realizacji roszczenia nieruchomość traktowana jest jakby nadal należała do majątku wspólnego – co umożliwia szersze dochodzenie zwrotu.

Sprawa I ACa 321/21 – praktyczny przykład

W opisywanej sprawie rodzice darowali synowi nieruchomość w 2015 roku. W 2017 roku syn wciągnął ją do majątku wspólnego z żoną przez rozszerzenie wspólności. W 2018 roku rodzice odwołali darowiznę. W marcu 2018 roku syn i synowa podzielili majątek – nieruchomość trafiła wyłącznie do synowej.

W tym momencie roszczenie rodziców o zwrot nieruchomości od syna stało się niemożliwe do realizacji – syn nie był już właścicielem. Dlatego rodzice wytoczyli powództwo z art. 59 KC o uznanie umów podziału za bezskuteczne.

Sąd Apelacyjny w Poznaniu wskazał, że gdyby powództwo z art. 59 KC zostało uwzględnione, nieruchomość byłaby traktowana jakby nadal należała do majątku wspólnego syna i synowej. W takim stanie prawnym rodzice mogliby dochodzić zwrotu przynajmniej udziału syna – czyli połowy nieruchomości – na podstawie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu.

Kluczowe było jednak uprzednie zbadanie, czy darowizna została skutecznie odwołana – bo bez tego brak jest roszczenia, które powództwo z art. 59 KC miałoby chronić.

Praktyczne wskazówki

Gdy odwołujesz darowiznę, której przedmiot wszedł do majątku wspólnego małżonków – rozważ skierowanie roszczenia o zwrot jednocześnie do obdarowanego i do jego małżonka. Podstawa prawna obciążenia małżonka obdarowanego istnieje – art. 407 KC – i nie wymaga, żeby małżonek sam dopuścił się rażącej niewdzięczności.

Pamiętaj, że żądanie zwrotu tylko od obdarowanego – gdy nieruchomość jest współwłasnością – pozwoli Ci odzyskać co najwyżej połowę. Jeśli zależy Ci na całości, konieczne jest dochodzenie roszczenia od obojga małżonków lub skorzystanie z art. 59 KC.

Monitoruj na bieżąco treść księgi wieczystej darowanej nieruchomości po złożeniu oświadczenia o odwołaniu darowizny. Jakiekolwiek zmiany w księdze – przeniesienie udziału, podział majątku, sprzedaż – mogą wymagać natychmiastowej reakcji procesowej, w tym wytoczenia powództwa z art. 59 KC w ciągu roku od zawarcia zaskarżonej umowy.

FAQ

Czy odwołanie darowizny wobec jednego małżonka wywiera skutek wobec drugiego? Co do zasady nie – odwołanie darowizny wobec obdarowanego nie wywiera bezpośredniego skutku wobec jego małżonka. Jednak oboje małżonkowie są zobowiązani do zwrotu darowanego przedmiotu na podstawie art. 898 § 2 KC w zw. z art. 407 KC, jeśli nieruchomość weszła do ich majątku wspólnego.

Czy można żądać zwrotu całej nieruchomości, jeśli weszła ona do majątku wspólnego? Co do zasady tylko w części odpowiadającej udziałowi obdarowanego – czyli najczęściej połowy. Żądanie zwrotu całości jest możliwe, jeśli umowa rozszerzenia wspólności lub podziału majątku zostanie uznana za bezskuteczną na podstawie art. 59 KC.

Czy małżonek obdarowanego może być pozwany o zwrot darowizny? Tak – na podstawie art. 407 KC. Małżonek, który uzyskał korzyść majątkową dzięki wciągnięciu darowanej nieruchomości do majątku wspólnego, odpowiada za zwrot tej korzyści w granicach swojego wzbogacenia.

Co jeśli po podziale majątku nieruchomość trafiła wyłącznie do małżonka obdarowanego? Darczyńca może żądać od obdarowanego zwrotu wartości jego byłego udziału w nieruchomości – na podstawie art. 405 KC. Bezpośrednie dochodzenie zwrotu nieruchomości od małżonka obdarowanego wymaga wcześniejszego uznania umowy podziału za bezskuteczną na podstawie art. 59 KC.

Jak skutecznie dochodzić zwrotu nieruchomości wciągniętej do majątku wspólnego? Najskuteczniejsza strategia łączy kilka kroków: złożenie skutecznego oświadczenia o odwołaniu darowizny wobec obdarowanego, ewentualne powództwo z art. 59 KC jeśli obdarowany dokonał manewrów majątkowych, oraz powództwo o zwrot kierowane do obojga małżonków na podstawie art. 898 § 2 KC w zw. z art. 407 KC.

Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Każda sprawa jest indywidualna i wymaga analizy konkretnych okoliczności.

Zapraszamy do Kancelarii Prawnej Kowalak Jędrzejewska i Partnerzy: Radca Prawny Bartosz Kowalak, Adwokat Michalina Koligot ul. Mickiewicza 18a/3, 60-834 Poznań Tel.: +48 61 2224963 www.prawospadkowepoznan.pl