Pełnomocnictwo procesowe a odwołanie darowizny – czy adwokat może odwołać darowiznę w imieniu klienta?

Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Każda sprawa jest indywidualna – zapraszamy do kontaktu z kancelarią.

Szybka odpowiedź: Tak – adwokat lub radca prawny może złożyć oświadczenie o odwołaniu darowizny w imieniu klienta, ale wymaga to odpowiedniego pełnomocnictwa materialnoprawnego. Pełnomocnictwo procesowe (udzielone na podstawie art. 91 KPC) może w pewnych okolicznościach być interpretowane jako zawierające w sobie pełnomocnictwo materialnoprawne – jeśli z całokształtu okoliczności wynika, że klient upoważnił pełnomocnika do złożenia takiego oświadczenia. Sąd Apelacyjny w Poznaniu w wyroku I ACa 1364/22 potwierdził to stanowisko, powołując się na wyrok Sądu Najwyższego z 25 września 2019 r. (sygn. III CSK 189/17).

Spis treści:

Odwołanie darowizny jako czynność materialnoprawna
Pełnomocnictwo procesowe a materialnoprawne – czym się różnią?
Czy pełnomocnictwo procesowe wystarczy do odwołania darowizny?
Sprawa I ACa 1364/22 – wykładnia pełnomocnictwa
Jak prawidłowo udzielić pełnomocnictwa do odwołania darowizny?
Praktyczne wskazówki
FAQ

Odwołanie darowizny jako czynność materialnoprawna

Odwołanie darowizny następuje przez złożenie obdarowanemu oświadczenia woli w formie pisemnej (art. 900 KC). Jest to czynność materialnoprawna – wywołuje skutki w sferze prawa materialnego, tworząc po stronie obdarowanego obowiązek zwrotnego przeniesienia własności przedmiotu darowizny.

Odwołanie darowizny jest prawem osobistym darczyńcy. Wynika to z aksjologicznego uzasadnienia tej instytucji – darowizna jest wyrazem zaufania i więzi między stronami, a prawo do jej odwołania chronić ma interes darczyńcy w relacji o osobistym charakterze. Jednak osobisty charakter tego prawa nie wyklucza działania przez pełnomocnika – pełnomocnik może złożyć oświadczenie o odwołaniu darowizny w imieniu darczyńcy, o ile posiada odpowiednie umocowanie.

Pełnomocnictwo procesowe a materialnoprawne – czym się różnią?

To rozróżnienie ma kluczowe znaczenie praktyczne.

Pełnomocnictwo procesowe (udzielane na podstawie art. 91 KPC) upoważnia pełnomocnika do dokonywania czynności procesowych w imieniu mocodawcy – składania pism, wniosków, zarzutów, udziału w rozprawach. Obejmuje czynności w toku postępowania sądowego.

Pełnomocnictwo materialnoprawne upoważnia pełnomocnika do dokonywania czynności prawnych w sferze prawa materialnego w imieniu mocodawcy – zawierania umów, składania oświadczeń woli, odwołania darowizny. Jest to odrębny rodzaj umocowania, regulowany przepisami KC.

Problem pojawia się, gdy pełnomocnik procesowy składa oświadczenie o odwołaniu darowizny – czynność materialnoprawną – nie dysponując odrębnym pełnomocnictwem materialnoprawnym. Czy takie oświadczenie jest skuteczne?

Czy pełnomocnictwo procesowe wystarczy do odwołania darowizny?

Co do zasady – pełnomocnictwo procesowe nie obejmuje czynności materialnoprawnych. Kompetencje pełnomocnika procesowego definiuje art. 91 KPC i ograniczają się do czynności procesowych.

Jednak orzecznictwo dopuszcza wykładnię pełnomocnictwa procesowego pod kątem tego, czy nie zawiera ono również elementów pełnomocnictwa materialnoprawnego. Sąd Najwyższy w wyroku z 25 września 2019 r. (sygn. III CSK 189/17) dopuścił możliwość interpretacji pełnomocnictwa procesowego jako zawierającego w sobie pełnomocnictwo materialnoprawne do złożenia oświadczenia o odwołaniu darowizny – jeśli z całokształtu okoliczności wynika, że mocodawca upoważnił pełnomocnika do dokonania tej konkretnej czynności.

Kluczowe jest tu odwołanie do art. 60 KC: wola osoby dokonującej czynności prawnej może być wyrażona przez każde zachowanie tej osoby, które ujawnia jej wolę w sposób dostateczny. Pełnomocnictwo materialnoprawne do złożenia oświadczenia o odwołaniu darowizny nie wymaga szczególnej formy – może być udzielone ustnie lub dorozumienie.

Sprawa I ACa 1364/22 – wykładnia pełnomocnictwa

W opisywanej sprawie darczyńca – B. K. (2) – udzieliła adwokat pełnomocnictwa o następującej treści: „Niniejszym ustanawiam adwokata M. S., Kancelaria Adwokacka, moim pełnomocnikiem w sprawie o odwołanie darowizny przeciwko H. A. w zakresie art. 91 k.p.c.”

Pełnomocnictwo zawierało odwołanie do art. 91 KPC – przepisu regulującego zakres pełnomocnictwa procesowego. Nie zawierało jednak wyraźnego stwierdzenia, że jest to pełnomocnictwo wyłącznie procesowe.

Adwokat na podstawie tego pełnomocnictwa złożyła obdarowanej pisemne oświadczenie o odwołaniu darowizny. Pozwana kwestionowała skuteczność tego oświadczenia, wskazując brak właściwego umocowania.

Sąd Okręgowy, a następnie Sąd Apelacyjny rozstrzygnęły tę kwestię na korzyść powodów. Sąd wskazał, że:

Z ustaleń wynikało, że darczyńca nawiązała kontakt z adwokat w celu podjęcia kroków prawnych zmierzających do odwołania darowizny. Odbywały się spotkania darczyńcy z adwokat, których efektem miało być właśnie odwołanie darowizny i wytoczenie powództwa. W tych okolicznościach adwokat uzyskała co najmniej ustnie lub dorozumiane pełnomocnictwo materialnoprawne do złożenia oświadczenia o odwołaniu darowizny. Pełnomocnictwo procesowe nie zawierało zastrzeżenia, że jest pełnomocnictwem wyłącznie procesowym. Złożone oświadczenie było zgodne z wolą darczyńcy.

Sąd zastosował art. 60 KC i uznał, że wola darczyńcy do udzielenia pełnomocnictwa materialnoprawnego wynikała dostatecznie z całokształtu okoliczności.

Jak prawidłowo udzielić pełnomocnictwa do odwołania darowizny?

Choć orzecznictwo dopuszcza wykładnię pełnomocnictwa procesowego jako zawierającego elementy materialnoprawne, bezpieczniejszym i niebudzącym wątpliwości rozwiązaniem jest udzielenie odrębnego pełnomocnictwa materialnoprawnego.

Pełnomocnictwo materialnoprawne do odwołania darowizny powinno: wskazywać pełnomocnika z imienia, nazwiska i ewentualnie funkcji, wskazywać konkretną czynność – złożenie oświadczenia o odwołaniu darowizny z dnia [data] dotyczącej nieruchomości [opis], wskazywać obdarowanego jako adresata oświadczenia.

Pełnomocnictwo nie wymaga żadnej szczególnej formy – może być udzielone pisemnie lub ustnie. Dla celów dowodowych warto jednak sporządzić je na piśmie z podpisem darczyńcy.

Warto też pamiętać, że oświadczenie o odwołaniu darowizny musi być złożone obdarowanemu w taki sposób, żeby mógł zapoznać się z jego treścią. Wysłanie listem poleconym za potwierdzeniem odbioru na aktualny adres zamieszkania obdarowanego jest najpewniejszym sposobem.

Praktyczne wskazówki

Jeśli zlecasz adwokatowi lub radcy prawnemu złożenie oświadczenia o odwołaniu darowizny – zadbaj o udzielenie wyraźnego pełnomocnictwa materialnoprawnego, obok pełnomocnictwa procesowego. Unikaj sytuacji, w której skuteczność tak ważnej czynności zależy od wykładni niejasnego pełnomocnictwa.

Pamiętaj, że pełnomocnictwo procesowe i materialnoprawne to dwa odrębne rodzaje umocowania. Pełnomocnictwo procesowe automatycznie nie obejmuje czynności materialnoprawnych, choć w pewnych okolicznościach sąd może je tak interpretować.

Jeśli jesteś obdarowanym i kwestionujesz skuteczność oświadczenia o odwołaniu darowizny z powodu wadliwego pełnomocnictwa – analiza ta wymaga szczegółowej oceny całokształtu okoliczności, w tym celu w jakim pełnomocnictwo było udzielone i jakie czynności pełnomocnik następnie podjął.

FAQ

Czy adwokat może odwołać darowiznę w imieniu klienta? Tak – ale musi posiadać odpowiednie pełnomocnictwo materialnoprawne upoważniające go do złożenia tego konkretnego oświadczenia woli. Pełnomocnictwo procesowe automatycznie tego nie obejmuje, choć w pewnych okolicznościach może być tak interpretowane.

Czym różni się pełnomocnictwo procesowe od materialnoprawnego? Pełnomocnictwo procesowe (art. 91 KPC) upoważnia do czynności procesowych w toku postępowania sądowego. Pełnomocnictwo materialnoprawne upoważnia do czynności w sferze prawa materialnego – zawierania umów, składania oświadczeń woli, w tym odwołania darowizny. To dwa odrębne rodzaje umocowania.

Czy pełnomocnictwo materialnoprawne do odwołania darowizny wymaga szczególnej formy? Nie. Pełnomocnictwo materialnoprawne do złożenia oświadczenia o odwołaniu darowizny nie wymaga szczególnej formy – może być udzielone pisemnie lub ustnie, a nawet dorozumienie. Dla celów dowodowych warto jednak sporządzić je na piśmie.

Kiedy pełnomocnictwo procesowe może być interpretowane jako materialnoprawne? Gdy z całokształtu okoliczności wynika, że mocodawca upoważnił pełnomocnika do dokonania konkretnej czynności materialnoprawnej. Sąd Najwyższy w wyroku III CSK 189/17 dopuścił taką wykładnię w odniesieniu do odwołania darowizny, powołując się na art. 60 KC.

Jak prawidłowo udzielić pełnomocnictwa do odwołania darowizny? Najlepiej udzielić odrębnego, pisemnego pełnomocnictwa materialnoprawnego wskazującego pełnomocnika, konkretną czynność (złożenie oświadczenia o odwołaniu darowizny z określonej daty dotyczącej konkretnej nieruchomości) oraz adresata oświadczenia. Unika to jakichkolwiek wątpliwości co do zakresu umocowania.

Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Każda sprawa jest indywidualna i wymaga analizy konkretnych okoliczności.

Zapraszamy do Kancelarii Prawnej Kowalak Jędrzejewska i Partnerzy: Radca Prawny Bartosz Kowalak, Adwokat Michalina Koligot ul. Mickiewicza 18a/3, 60-834 Poznań Tel.: +48 61 2224963 www.prawospadkowepoznan.pl