Pozew o zachowek w imieniu małoletniego – jak to zrobić?

Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Każda sprawa spadkowa jest indywidualna – zapraszamy do kontaktu z kancelarią.

Szybka odpowiedź: Pozew o zachowek w imieniu małoletniego składają jego przedstawiciele ustawowi – rodzice lub jeden rodzic. Zgodnie z wyrokiem Sądu Najwyższego z 30 kwietnia 2019 r. (sygn. I CSK 79/18) do wytoczenia powództwa o zachowek w imieniu małoletniego nie jest co do zasady wymagana zgoda sądu opiekuńczego. Małoletni nie musi stawać na rozprawie – reprezentują go rodzice.

Spis treści:

Czy małoletniemu przysługuje zachowek?
Kto składa pozew w imieniu małoletniego?
Czy potrzebna jest zgoda sądu opiekuńczego?
Wyrok Sądu Najwyższego I CSK 79/18 – co zmienił?
Jak przygotować pozew o zachowek w imieniu małoletniego?
Koszty sądowe w sprawie o zachowek małoletniego
Jak przebiega rozprawa?
Praktyczne wskazówki
FAQ

Czy małoletniemu przysługuje zachowek?

Tak – i to w wyższej stawce niż dorosłemu. Małoletni zstępny spadkodawcy należy do kręgu uprawnionych do zachowku na mocy art. 991 § 1 KC. Co więcej – właśnie dla małoletnich zstępnych ustawodawca przewidział korzystniejszy ułamek: dwie trzecie wartości udziału, który przypadałby małoletniemu przy dziedziczeniu ustawowym.

Dla porównania – pełnoletni, zdolny do pracy zstępny otrzymuje zachowek w wysokości połowy hipotetycznego udziału spadkowego. Małoletni otrzymuje dwie trzecie. Różnica jest istotna i może przekładać się na znaczące kwoty przy dużych majątkach.

Małoletnim w rozumieniu prawa jest osoba, która nie ukończyła osiemnastu lat. Status małoletniego ocenia się na chwilę otwarcia spadku – czyli na datę śmierci spadkodawcy. Jeśli dziecko ukończyło osiemnaście lat po śmierci spadkodawcy, ale przed wniesieniem pozwu – zachowek nadal powinien być obliczony w stawce dwóch trzecich, bo status małoletniego był aktualny w chwili otwarcia spadku.

Kto składa pozew w imieniu małoletniego?

Małoletni nie może samodzielnie podejmować czynności prawnych – nie ma pełnej zdolności do czynności prawnych. W jego imieniu działają przedstawiciele ustawowi – co do zasady oboje rodzice lub jeden z rodziców.

W pozwie małoletni jest wskazany jako powód, a rodzice lub rodzic działają jako jego przedstawiciele ustawowi. Formuła w nagłówku pozwu wygląda następująco: „Jan Nowak, małoletni, reprezentowany przez przedstawicielkę ustawową – matkę Marię Nowak.”

Jeśli jedno z rodziców jest jednocześnie osobą pozwaną – na przykład gdy zachowku żąda się od drugiego małżonka, który jest jedynym spadkobiercą – pojawia się konflikt interesów uniemożliwiający temu rodzicowi reprezentowanie dziecka. W takim przypadku sąd opiekuńczy powinien ustanowić dla małoletniego kuratora do reprezentowania go w tej konkretnej sprawie.

Rodzice mogą też udzielić pełnomocnictwa profesjonalnemu pełnomocnikowi – radcy prawnemu lub adwokatowi – który będzie reprezentował małoletniego w postępowaniu. Pełnomocnictwo udzielane jest przez przedstawicieli ustawowych w imieniu małoletniego.

Czy potrzebna jest zgoda sądu opiekuńczego?

To pytanie przez lata budziło wątpliwości, a sądy orzekały w tej kwestii niejednolicie. Art. 101 § 3 KRO stanowi, że rodzice nie mogą bez zezwolenia sądu opiekuńczego dokonywać czynności przekraczających zakres zwykłego zarządu majątkiem dziecka. Wytoczenie powództwa o zachowek jest czynnością przekraczającą zwykły zarząd – stąd wątpliwości co do konieczności uzyskania zgody sądu.

Część sądów wymagała takiej zgody przed przyjęciem pozwu. Inne akceptowały pozew bez zgody. Sytuacja była niepewna i generowała trudności procesowe.

Wyrok Sądu Najwyższego I CSK 79/18 – co zmienił?

Sąd Najwyższy rozwiał wątpliwości wyrokiem z 30 kwietnia 2019 r. (sygn. I CSK 79/18), wskazując że do wytoczenia powództwa o zachowek w imieniu osoby małoletniej nie jest co do zasady wymagana zgoda sądu opiekuńczego.

Sąd Najwyższy wyjaśnił, że wytoczenie powództwa o zachowek jest czynnością zmierzającą do ochrony i realizacji praw majątkowych małoletniego. Samo ryzyko przegrania sprawy i poniesienia przez małoletniego kosztów procesu – co jest normalnym elementem każdego postępowania – nie uzasadnia wymogu uzyskania uprzedniej zgody sądu opiekuńczego.

Wyjątkiem mogą być sytuacje szczególne, gdy okoliczności sprawy wskazują na wyjątkowe ryzyko dla interesów majątkowych małoletniego – ale są to przypadki rzadkie i oceniane indywidualnie.

Wyrok ten znacząco uprościł procedurę dochodzenia zachowku w imieniu małoletnich. Rodzice mogą złożyć pozew bezpośrednio, bez konieczności uprzedniego angażowania sądu rodzinnego – co skraca czas postępowania i redukuje koszty.

Jak przygotować pozew o zachowek w imieniu małoletniego?

Pozew o zachowek w imieniu małoletniego przygotowuje się na tych samych zasadach co każdy inny pozew o zachowek. Różnica polega jedynie na sposobie oznaczenia powoda i wskazaniu przedstawiciela ustawowego.

Pozew powinien zawierać oznaczenie sądu właściwego – sądu rejonowego właściwego ze względu na ostatnie miejsce zamieszkania spadkodawcy lub miejsce zamieszkania pozwanego, w zależności od wartości przedmiotu sporu – oznaczenie stron: powoda (małoletniego) z wskazaniem przedstawiciela ustawowego i pozwanego, wartość przedmiotu sporu – czyli kwotę żądanego zachowku, żądanie: zasądzenie konkretnej kwoty tytułem zachowku wraz z odsetkami od wskazanej daty, uzasadnienie: opis stanu faktycznego – kim był spadkodawca, kiedy zmarł, jaki był skład masy spadkowej lub darowizn, dlaczego małoletniemu przysługuje zachowek i w jakiej wysokości, dowody: odpis aktu zgonu spadkodawcy, odpis aktu urodzenia małoletniego, postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku lub akt poświadczenia dziedziczenia, dokumenty dotyczące składu majątku.

Do pozwu warto dołączyć wezwanie do zapłaty skierowane do pozwanego przed wniesieniem pozwu oraz dowód jego doręczenia – co dokumentuje podjęcie próby pozasądowego rozwiązania sporu i wyznacza datę początkową naliczania odsetek.

Koszty sądowe w sprawie o zachowek małoletniego

Małoletni nie jest automatycznie zwolniony z kosztów sądowych. Nie ma przepisu, który przyznawałby zwolnienie od kosztów wyłącznie z tytułu małoletniości strony.

Opłata sądowa od pozwu o zachowek wynosi pięć procent wartości przedmiotu sporu. Przy zachowku w wysokości 100 000 zł opłata wynosi 5 000 zł. To kwota, którą rodzice lub przedstawiciel ustawowy muszą uiścić przy składaniu pozwu.

Jeżeli sytuacja majątkowa małoletniego lub jego rodziców nie pozwala na pokrycie kosztów sądowych – można złożyć wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych. Sąd ocenia wniosek na podstawie złożonego oświadczenia majątkowego. Zwolnienie może być pełne lub częściowe.

Warto pamiętać, że strona, która wygrywa sprawę, może żądać zwrotu kosztów procesu od przegrywającego – w tym opłaty od pozwu i wynagrodzenia pełnomocnika. Przy korzystnym wyroku koszty poniesione przez małoletniego powinny zostać mu zwrócone przez pozwanego.

Jak przebiega rozprawa?

Małoletni nie musi stawać na rozprawie. Reprezentują go rodzice lub jeden rodzic jako przedstawiciele ustawowi. Sąd prowadzi postępowanie z udziałem przedstawiciela ustawowego – i to on składa oświadczenia, odpowiada na pytania sądu i podejmuje decyzje procesowe w imieniu dziecka.

Jeśli rodzice ustanowili profesjonalnego pełnomocnika, to pełnomocnik reprezentuje małoletniego na rozprawie. Obecność rodziców jest wówczas fakultatywna.

Na pierwszej rozprawie sąd zazwyczaj pyta strony o możliwość zawarcia ugody. Ugoda w sprawie o zachowek małoletniego jest dopuszczalna – i może być korzystna dla obu stron, bo skraca postępowanie i redukuje koszty. Warto rozważyć ugodowe zakończenie sporu, zwłaszcza gdy wartość spornej nieruchomości jest trudna do ustalenia.

Praktyczne wskazówki

Jeśli jesteś rodzicem małoletniego dziecka, któremu przysługuje zachowek – działaj przed upływem pięcioletniego terminu przedawnienia. Termin biegnie od śmierci spadkodawcy lub od ogłoszenia testamentu, niezależnie od wieku uprawnionego.

Przed wniesieniem pozwu wystosuj wezwanie do zapłaty. Wskazuje ono kwotę i termin zapłaty, dokumentuje próbę polubownego rozwiązania sporu i wyznacza datę początkową naliczania odsetek.

Pamiętaj, że małoletniemu przysługuje wyższa stawka zachowku – dwie trzecie udziału, a nie połowa jak dorosłemu. Upewnij się, że obliczenia w pozwie uwzględniają tę korzystniejszą stawkę.

Jeśli jeden z rodziców jest jednocześnie osobą pozwaną – skonsultuj się z prawnikiem w kwestii konieczności ustanowienia kuratora dla małoletniego. Konflikt interesów między rodzicem a dzieckiem w tym samym postępowaniu wymaga szczególnej uwagi proceduralnej.

FAQ

Czy małoletniemu przysługuje zachowek? Tak. Małoletni zstępny należy do kręgu uprawnionych do zachowku na mocy art. 991 § 1 KC. Przysługuje mu zachowek w wysokości dwóch trzecich hipotetycznego udziału spadkowego – wyższej niż dorosłemu uprawnionemu, któremu przysługuje połowa.

Kto składa pozew o zachowek w imieniu małoletniego? Pozew składają przedstawiciele ustawowi małoletniego – oboje rodzice lub jeden rodzic. Małoletni jest wskazany jako powód, a rodzice działają w jego imieniu jako przedstawiciele ustawowi. Możliwe jest też ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika.

Czy potrzebna jest zgoda sądu opiekuńczego do złożenia pozwu o zachowek w imieniu małoletniego? Co do zasady nie. Zgodnie z wyrokiem Sądu Najwyższego z 30 kwietnia 2019 r. (sygn. I CSK 79/18) do wytoczenia powództwa o zachowek w imieniu małoletniego nie jest wymagana zgoda sądu opiekuńczego, chyba że okoliczności sprawy wskazują na szczególne ryzyko dla interesów majątkowych dziecka.

Czy małoletni musi stawiać się na rozprawie? Nie. Małoletniego reprezentują na rozprawie jego przedstawiciele ustawowi – rodzice lub ustanowiony pełnomocnik. Obecność małoletniego nie jest wymagana.

Czy małoletni jest zwolniony z kosztów sądowych? Nie automatycznie. Nie ma przepisu przyznającego zwolnienie od kosztów wyłącznie z tytułu małoletniości. Jeśli sytuacja majątkowa nie pozwala na pokrycie kosztów, można złożyć wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych na podstawie oświadczenia majątkowego.

Jak obliczyć zachowek dla małoletniego? Zachowek dla małoletniego wynosi dwie trzecie wartości udziału, który przypadałby mu przy dziedziczeniu ustawowym. Na przykład – jeśli małoletni dziedziczyłby z ustawy jedną czwartą masy spadkowej o wartości 400 000 zł, jego hipotetyczny udział to 100 000 zł, a zachowek wynosi dwie trzecie tej kwoty – 66 667 zł.

Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Każda sprawa spadkowa wymaga indywidualnej analizy okoliczności i dokumentów.

Zapraszamy do Kancelarii Prawnej Kowalak Jędrzejewska i Partnerzy: Radca Prawny Bartosz Kowalak, Adwokat Michalina Koligot ul. Mickiewicza 18a/3, 60-834 Poznań Tel.: +48 61 2224963 www.prawospadkowepoznan.pl