Rażąca niewdzięczność obdarowanego – kiedy można odwołać darowiznę?

Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Każda sprawa jest indywidualna – zapraszamy do kontaktu z kancelarią.

Szybka odpowiedź: Darczyńca może odwołać wykonaną darowiznę, jeżeli obdarowany dopuścił się wobec niego rażącej niewdzięczności – zgodnie z art. 898 § 1 KC. Rażąca niewdzięczność to zachowanie nacechowane znacznym nasileniem złej woli, skierowane bezpośrednio lub pośrednio przeciwko darczyńcy – takie jak popełnienie przestępstwa, odmowa pomocy w chorobie, porzucenie w niedostatku czy ciężkie znieważenie. Zwykłe konflikty rodzinne, incydentalne sprzeczki ani oziębłość relacji nie stanowią podstawy do odwołania darowizny.

Bartosz Kowalak – radca prawny Prawo spadkowe

Spis treści:

Czym jest odwołanie darowizny i kiedy jest możliwe?
Co oznacza rażąca niewdzięczność?
Jakie zachowania sądy uznają za rażącą niewdzięczność?
Jakie zachowania rażącą niewdzięcznością nie są?
Czy zachowanie rodziny obdarowanego może być podstawą odwołania?
Rola motywów i intencji obdarowanego
Praktyczne wskazówki
FAQ

Czym jest odwołanie darowizny i kiedy jest możliwe?

Darowizna jest co do zasady czynnością nieodwołalną. Prawo cywilne chroni trwałość stosunków prawnych – raz darowany majątek pozostaje własnością obdarowanego. Ustawodawca przewidział jednak sytuacje wyjątkowe, w których darczyńca może żądać zwrotu tego, co przekazał.

Jedną z takich sytuacji reguluje art. 898 § 1 KC: darczyńca może odwołać darowiznę nawet już wykonaną, jeżeli obdarowany dopuścił się względem niego rażącej niewdzięczności. Odwołanie może dotyczyć darowizny zarówno wykonanej, jak i niewykonanej.

Uprawnienie to jest traktowane przez sądy jako wyjątkowe i nie podlega wykładni rozszerzającej. Oznacza to, że sąd nie szuka powodów do uwzględnienia roszczenia – szuka powodów, dla których zachowanie obdarowanego zasługuje na tak dotkliwą sankcję jak utrata darowizny. Próg jest wysoki i celowo.

Co oznacza rażąca niewdzięczność?

Pojęcie rażącej niewdzięczności nie zostało zdefiniowane w kodeksie cywilnym. Jego treść ukształtowało orzecznictwo Sądu Najwyższego przez kilkadziesiąt lat.

Sąd Najwyższy w wyroku z 7 maja 2003 r. (sygn. IV CKN 115/01) wyjaśnił, że pod pojęcie rażącej niewdzięczności podpada tylko takie zachowanie obdarowanego, polegające na działaniu lub zaniechaniu skierowanym bezpośrednio lub nawet pośrednio przeciwko darczyńcy, które oceniając rzecz rozsądnie musi być uznane za wysoce niewłaściwe i krzywdzące darczyńcę.

Kluczowe elementy tej definicji to trzy wymagania. Po pierwsze – zachowanie musi być skierowane przeciwko darczyńcy, nie przeciwko osobie trzeciej. Po drugie – musi być wysoce niewłaściwe i krzywdzące – nie wystarczy zwykła nieuprzejmość czy chłód. Po trzecie – musi cechować je znaczne nasilenie złej woli. Jednorazowy incydent, wywołany wzajemnym rozdrażnieniem, zazwyczaj nie spełnia tego warunku.

Rażąca niewdzięczność to swoista „kara cywilna” – tak określa ją doktryna. Jest reakcją prawa na zachowania, które są moralnie i prawnie nie do zaakceptowania, a nie na zawiedzione oczekiwania darczyńcy.

Jakie zachowania sądy uznają za rażącą niewdzięczność?

Orzecznictwo wypracowało katalog zachowań, które – zależnie od okoliczności – mogą być uznane za rażącą niewdzięczność:

Popełnienie przestępstwa przeciwko darczyńcy – szczególnie przestępstw przeciwko życiu, zdrowiu, czci lub mieniu darczyńcy. Im cięższe przestępstwo, tym mocniejsza podstawa do odwołania darowizny.

Odmowa pomocy w chorobie i niedostatku – jeżeli darczyńca znalazł się w trudnej sytuacji życiowej, a obdarowany – mogąc pomóc – świadomie tego odmawia, może to stanowić rażącą niewdzięczność. Sąd Najwyższy w wyroku z 19 marca 2009 r. (sygn. III CSK 307/08) wskazał, że zaniechanie działań aktywnych wobec darczyńcy wymagającego pomocy może być uznane za rażącą niewdzięczność.

Ciężkie znieważenie darczyńcy – wyzwiska, publiczne uwłaczanie czci, rozpowszechnianie nieprawdziwych i krzywdzących informacji o darczyńcy.

Pobicia i przemoc fizyczna – każde umyślne naruszenie nietykalności cielesnej darczyńcy, tym bardziej jeśli ma charakter powtarzający się.

Porzucenie darczyńcy w niedostatku – gdy obdarowany świadomie pozostawia darczyńcę bez środków do życia i opieki, mimo że przyjął darowiznę w zamian za zobowiązanie do pomocy.

Wspólnym mianownikiem jest zawsze zła wola obdarowanego – celowość i nasilenie działania skierowanego na pokrzywdzenie darczyńcy.

Jakie zachowania rażącą niewdzięcznością nie są?

To równie ważne pytanie, bo sądy bardzo często oddalają powództwa o odwołanie darowizny właśnie dlatego, że zachowanie obdarowanego nie osiągnęło wymaganego progu.

Zwykłe konflikty rodzinne. Sąd Najwyższy w wyroku z 7 maja 1997 r. (sygn. I CKN 117/97) wyraźnie wskazał, że zachowania, które nie wykraczają poza zwykłe przypadki życiowych konfliktów, nie uzasadniają odwołania darowizny. Kłótnie, wzajemne pretensje, napięcia – to element życia rodzinnego, nie podstawa do wzruszenia stosunku prawnego.

Incydentalne sprzeczki i zachowania sprowokowane. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 22 listopada 2005 r. (sygn. VI ACa 527/05) podkreśla, że incydentalne sprzeczki – zwłaszcza sprowokowane – nie wystarczą. Jeśli darczyńca sam przyczynił się do konfliktu, trudno uznać reakcję obdarowanego za rażącą niewdzięczność.

Niespełnienie oczekiwań darczyńcy. Sąd Najwyższy w wyroku z 2 grudnia 2005 r. (sygn. II CK 265/05) wprost stwierdził, że postępowanie obdarowanego, który nie zachowuje się w odniesieniu do przedmiotu darowizny w sposób zgodny z wyobrażeniami darczyńcy, nie uzasadnia postawienia mu zarzutu rażącej niewdzięczności. Darczyńca nie może odwołać darowizny tylko dlatego, że obdarowany nie spełnił jego subiektywnych oczekiwań.

Ochłodzenie relacji po konflikcie wywołanym przez osoby trzecie. W sprawie XVIII C 1756/15 Sąd Okręgowy w Poznaniu ustalił, że do zerwania kontaktów między wnukiem a dziadkami doszło po awanturze wywołanej głównie przez matkę pozwanego. Sąd uznał, że w takich okolicznościach brak dalszych kontaktów nie może być kwalifikowany jako rażąca niewdzięczność wnuka.

Trudna sytuacja finansowa darczyńcy. Sama chęć odzyskania darowizny z powodów finansowych nie jest podstawą do jej odwołania z tytułu rażącej niewdzięczności. W przywołanej sprawie powódka przyznała na rozprawie wprost: „do odwołania darowizny skłoniło nas to, że tam gdzie jesteśmy jest beznadziejne jedzenie. Myśmy chcieli, żeby nam to mieszkanie oddał, byśmy je sprzedali.” Sąd oddalił powództwo – takie motywy nie mieszczą się w dyspozycji art. 898 KC.

Czy zachowanie rodziny obdarowanego może być podstawą odwołania?

To pytanie pojawia się w sprawach, w których głównym źródłem konfliktu jest nie tyle sam obdarowany, co jego małżonek, rodzice lub rodzeństwo. Odpowiedź jest co do zasady negatywna.

Sąd Najwyższy w wyroku z 26 lipca 2000 r. (sygn. I CKN 919/98) wskazał, że cechy rażącej niewdzięczności mogą mieć zachowania wysoce nieprzyjazne kierowane do osoby bliskiej darczyńcy – ale tylko wtedy, gdy obdarowany, kierując swoje zachowanie wobec osoby bliskiej, zamierza oddziaływać bezpośrednio na darczyńcę. Zachowanie rodziny obdarowanego może więc być brane pod uwagę wyłącznie wtedy, gdy sam obdarowany jest za nie w jakimś stopniu odpowiedzialny lub gdy służy ono bezpośredniemu pokrzywdzeniu darczyńcy.

Sama konfliktowa postawa rodziców czy małżonka obdarowanego – bez aktywnego udziału samego obdarowanego – nie wystarczy.

Rola motywów i intencji obdarowanego

Sąd Apelacyjny w Krakowie w wyroku z 12 sierpnia 2016 r. (sygn. I ACa 333/16) podkreślił, że pojęcie rażącej niewdzięczności musi być wykładane przy zastosowaniu zobiektywizowanych kryteriów i nie może być wykładane rozszerzająco. Pojęcie rażącej niewdzięczności obejmuje tylko takie czynności obdarowanego, które są skierowane przeciwko darczyńcy z nieprzyjaznym zamiarem; same zewnętrzne przejawy zachowania się obdarowanego nie są wystarczającą podstawą.

Oznacza to, że sąd nie poprzestaje na ustaleniu, co obdarowany zrobił lub czego nie zrobił. Bada też, dlaczego to zrobił i czy towarzyszyła mu zła wola skierowana na pokrzywdzenie darczyńcy. Zachowanie pozornie krzywdzące darczyńcę – na przykład ograniczenie kontaktów – może mieć uzasadnienie w okolicznościach konfliktu wywołanego przez samego darczyńcę lub osoby trzecie.

Praktyczne wskazówki

Jeśli rozważasz odwołanie darowizny z tytułu rażącej niewdzięczności – zanim podejmiesz jakiekolwiek kroki, uczciwie oceń sytuację. Czy zachowanie obdarowanego rzeczywiście cechuje znaczna zła wola skierowana na Twoje pokrzywdzenie? Czy obdarowany działał celowo i uporczywie – czy może doszło do zwykłego konfliktu rodzinnego, do którego obie strony się przyczyniły?

Zbierz dowody – korespondencję, zeznania świadków, dokumentację medyczną, jeśli doszło do przemocy. Pamiętaj, że ciężar dowodu spoczywa na darczyńcy – to Ty musisz wykazać, że rażąca niewdzięczność miała miejsce.

Działaj szybko – roczny termin na odwołanie darowizny biegnie od chwili, gdy dowiedziałeś się o niewdzięczności. Jest to termin zawity, po jego upływie prawo wygasa.

FAQ

Kiedy można odwołać darowiznę z powodu rażącej niewdzięczności? Zgodnie z art. 898 § 1 KC darczyńca może odwołać darowiznę, gdy obdarowany dopuścił się rażącej niewdzięczności – zachowania nacechowanego znacznym nasileniem złej woli, skierowanego bezpośrednio lub pośrednio przeciwko darczyńcy. Chodzi o zachowania wysoce niewłaściwe i krzywdzące, takie jak przestępstwa, odmowa pomocy w chorobie czy ciężkie znieważenie.

Czy zwykły konflikt rodzinny uzasadnia odwołanie darowizny? Nie. Sąd Najwyższy wielokrotnie podkreślał, że zachowania niemieszczące się poza zwykłymi przypadkami życiowych konfliktów nie stanowią podstawy do odwołania darowizny. Kłótnie, wzajemne pretensje i incydentalne sprzeczki – nawet jeśli są bolesne – nie spełniają progu rażącej niewdzięczności.

Czy ochłodzenie relacji i rzadsze odwiedziny to rażąca niewdzięczność? Nie – jeśli nie towarzyszyła im zła wola skierowana na pokrzywdzenie darczyńcy. Sądy badają motywy i intencje obdarowanego, a nie tylko zewnętrzne przejawy jego zachowania.

Czy trudna sytuacja finansowa darczyńcy uzasadnia odwołanie darowizny? Nie w trybie art. 898 KC – rażąca niewdzięczność i sytuacja finansowa darczyńcy to dwie różne instytucje. Trudna sytuacja finansowa może natomiast być podstawą roszczenia z art. 897 KC – obowiązku obdarowanego dostarczania środków utrzymania darczyńcy, który popadł w niedostatek.

Czy zachowanie rodziny obdarowanego może uzasadniać odwołanie darowizny? Tylko wyjątkowo – gdy obdarowany jest współodpowiedzialny za zachowanie swojej rodziny lub gdy jest ono skierowane celowo przeciwko darczyńcy z zamiarem jego bezpośredniego pokrzywdzenia. Samo zachowanie małżonka czy rodziców obdarowanego bez jego udziału nie wystarczy.

Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Każda sprawa jest indywidualna i wymaga analizy konkretnych okoliczności.

Zapraszamy do Kancelarii Prawnej Kowalak Jędrzejewska i Partnerzy: Radca Prawny Bartosz Kowalak, Adwokat Michalina Koligot ul. Mickiewicza 18a/3, 60-834 Poznań Tel.: +48 61 2224963 www.prawospadkowepoznan.pl