Stan majątku z chwili sporządzenia testamentu, nie z chwili śmierci — kluczowa zasada przy interpretacji art. 961 k.c.

Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. W sprawach indywidualnych zalecamy konsultację z radcą prawnym lub adwokatem.

Ojciec sporządził testament w 2000 roku. Miał wtedy dwa składniki majątkowe: prawo do mieszkania i nieruchomość gruntową wartą 70 000 zł. W testamencie wspomniał tylko o mieszkaniu — nieruchomości nie. Rok po sporządzeniu testamentu sprzedał nieruchomość. Pieniądze rozdał synom kilka lat później. Gdy umarł — w masie spadkowej pozostało tylko mieszkanie. Żona argumentowała: skoro w chwili śmierci mieszkanie stanowiło prawie cały spadek, testament powinien być traktowany jako jej powołanie do spadku. Sąd Okręgowy w Poznaniu w postanowieniu z dnia 27 maja 2014 r. (sygn. XV Ca 334/14) odrzucił tę argumentację. Liczy się stan majątku z dnia testowania — nie ze dnia śmierci.

Spis treści

Dlaczego moment oceny ma znaczenie?
Zasada ogólna — stan z chwili sporządzenia testamentu
Orzecznictwo Sądu Najwyższego potwierdzające zasadę
Stan faktyczny z orzeczenia — nieruchomość istniała w dniu testowania
Dlaczego późniejsza sprzedaż nieruchomości nie zmienia oceny?
Pułapka zeznań zainteresowanej strony
Co jeśli testator pominął składnik majątku nieświadomie?
Co jeśli testator pominął składnik majątku świadomie?
Praktyczne konsekwencje dla planowania testamentu
FAQ

Dlaczego moment oceny ma znaczenie?

Przy stosowaniu art. 961 k.c. — normy rozstrzygającej czy rozrządzenie testamentowe stanowi zapis czy powołanie do spadku — kluczowe jest porównanie wartości przedmiotów testamentowych do wartości całego majątku spadkodawcy. To porównanie musi być dokonane według stanu z określonego momentu.

Dlaczego moment ma znaczenie? Bo między sporządzeniem testamentu a śmiercią testatora może minąć wiele lat — a w tym czasie majątek może się zasadniczo zmienić. Testator może nabyć nowe składniki majątkowe, może zbyć istniejące, może je darować, może je utracić. Gdyby ocena charakteru testamentu zależała od stanu majątkowego w chwili śmierci, wynik tej oceny byłby nieprzewidywalny i zależny od późniejszych zdarzeń — na które treść testamentu nie ma wpływu.

Prawo musi stabilizować sytuację prawną. Testament wyraża wolę testatora sformułowaną w określonym momencie — i według stanu z tego momentu należy oceniać, co testator chciał osiągnąć.

Zasada ogólna — stan z chwili sporządzenia testamentu

Sąd Okręgowy w Poznaniu w postanowieniu z dnia 27 maja 2014 r. (sygn. XV Ca 334/14) jednoznacznie wskazał, że przy ocenie, czy poszczególne przedmioty wskazane przez spadkodawcę wyczerpują prawie cały spadek, „wziąć należy pod uwagę stan z chwili sporządzenia dokumentu, a nie z chwili otwarcia spadku”.

Jest to zasada utrwalona w doktrynie i orzecznictwie. Jej uzasadnienie jest proste: testator formułując testament ma na myśli swój majątek taki, jaki istnieje w chwili testowania. Nie może przewidzieć, jak będzie wyglądał jego majątek w chwili śmierci — która może nastąpić wiele lat później. Gdyby przyjąć chwilę śmierci jako punkt odniesienia, interpretacja testamentu zależałaby od zdarzeń, które nie były brane pod uwagę przez testatora i których nie mógł uwzględnić.

Orzecznictwo Sądu Najwyższego potwierdzające zasadę

Sąd Okręgowy w Poznaniu powołał się na trzy orzeczenia Sądu Najwyższego, które jednolicie potwierdzają zasadę oceniania stanu majątku według chwili sporządzenia testamentu:

Uchwała SN z dnia 16 września 1993 r. (III CZP 122/93) — Sąd Najwyższy wyraźnie wskazał, że przy stosowaniu art. 961 k.c. miarodajny jest stan majątku z chwili sporządzenia testamentu. Chwila otwarcia spadku nie jest właściwym punktem odniesienia.

Postanowienie SN z dnia 28 października 1997 r. (I CKN 276/97, OSNC 1998/4/63) — Sąd Najwyższy potwierdził tę zasadę i wyjaśnił, że skoro art. 961 k.c. służy odtworzeniu woli testatora, to naturalnym punktem odniesienia jest moment, w którym testator tę wolę wyrażał.

Postanowienie SN z dnia 23 stycznia 2008 r. (V CSK 378/07) — kolejne potwierdzenie zasady, wskazujące że zmiany w majątku po sporządzeniu testamentu nie mają wpływu na kwalifikację rozrządzenia jako zapisu lub powołania do spadku.

Stanowisko Sądu Najwyższego jest w tej kwestii jednolite i konsekwentne. Żadne orzeczenie nie przyjęło chwili śmierci jako miarodajnej dla stosowania art. 961 k.c.

Stan faktyczny z orzeczenia — nieruchomość istniała w dniu testowania

W. K. sporządził testament holograficzny w dniu 9 stycznia 2000 r. W testamencie wskazał prawo do mieszkania i ruchomości w nim się znajdujące — na rzecz żony L. K.

Na dzień sporządzenia testamentu W. K. był właścicielem nieruchomości gruntowej położonej w N., gmina S., o powierzchni 986 m². Nieruchomość tę sprzedał w dniu 26 maja 2000 r. — a zatem pięć i pół miesiąca po sporządzeniu testamentu — za kwotę 70 000 zł.

W chwili sporządzenia testamentu (9 stycznia 2000 r.) w majątku W. K. znajdowały się zatem co najmniej dwa składniki majątkowe o istotnej wartości:
— prawo do lokalu mieszkalnego (uwzględnione w testamencie),
— nieruchomość gruntowa w N. (pominięta w testamencie).

Wartość nieruchomości w N. wynosiła 70 000 zł (cena uzyskana przy sprzedaży). Sąd Okręgowy stwierdził, że „nie sposób przyjąć, by nie posiadał on wiedzy o tym swoim składniku majątkowym i by udział w tej nieruchomości nie miał istotnej wartości”.

Dlaczego późniejsza sprzedaż nieruchomości nie zmienia oceny?

Kluczowy argument żony L. K. polegał na tym, że skoro nieruchomość została sprzedana jeszcze za życia W. K. (pół roku po sporządzeniu testamentu), a pieniądze ostatecznie trafiły do synów — to efektywnie nieruchomość nie wchodziła do spadku i nie powinna być uwzględniana przy ocenie, czy prawo do mieszkania wyczerpywało prawie cały spadek.

Sąd Okręgowy odrzucił ten argument wprost. Późniejsza sprzedaż nieruchomości — nawet jeżeli nastąpiła krótko po sporządzeniu testamentu — nie ma żadnego wpływu na ocenę charakteru rozrządzenia testamentowego. Oceny dokonuje się według stanu z dnia testowania, a nie według stanu z chwili otwarcia spadku.

W dniu 9 stycznia 2000 r. nieruchomość w N. była częścią majątku W. K. — i tyle wystarczy. Fakt, że testator planował ją sprzedać (nawet gdyby plan ten był stanowczy), nie usuwał jej z jego majątku w sensie prawnym. Nieruchomość była jego własnością i miała istotną wartość. Prawo do mieszkania — wskazane w testamencie — nie wyczerpywało zatem prawie całego spadku na dzień testowania.

Sąd Okręgowy podkreślił przy tym, że nawet twierdzenia o stanowczym zamiarze sprzedaży nieruchomości nie zostały wystarczająco wykazane: umowa sprzedaży nie była poprzedzona umową przedwstępną, a pieniądze trafiły do synów dopiero sześć lat po sprzedaży, nie zaraz po jej dokonaniu.

Pułapka zeznań zainteresowanej strony

W omawianej sprawie Sąd Okręgowy ujawnił istotną pułapkę procesową: zeznania wnioskodawczyni L. K. — na których Sąd Rejonowy oparł ustalenie o stanowczym zamiarze sprzedaży nieruchomości — były wewnętrznie sprzeczne i motywowane interesem procesowym.

Sąd Okręgowy wskazał, że L. K. „nie tylko była zainteresowana tym ustaleniem, ale jeszcze wcześniej nieprawdziwie zeznała, że to mieszkanie o którym mowa w testamencie to jest właściwie wszystko co mąż posiadał”. Twierdzenie to było oczywiście nieprawdziwe — skoro W. K. posiadał nieruchomość wartą 70 000 zł.

Oparcie się przez Sąd Rejonowy na zeznaniach strony bezpośrednio zainteresowanej korzystnym dla siebie rozstrzygnięciem — bez skonfrontowania ich z obiektywnym stanem faktycznym — było błędem, który Sąd Okręgowy skorygował.

Lekcja jest prosta: przy interpretacji testamentu według art. 961 k.c. sąd musi oprzeć się na obiektywnym ustaleniu składu majątkowego testatora w dniu testowania — a nie na relacjach osób zainteresowanych wynikiem sprawy.

Co jeśli testator pominął składnik majątku nieświadomie?

Pominięcie składnika majątkowego w testamencie może być wynikiem zapomnienia, przeoczenia lub niepełnej wiedzy testatora o składzie swojego majątku. W takim przypadku — przy przyjęciu zasady oceny według stanu z dnia testowania — pominięty składnik wchodzi do spadku jako element nieobjęty testamentem i dziedziczy się ustawowo.

Dla testatora, który chciał przekazać cały swój majątek konkretnej osobie, jest to wynik niezgodny z jego wolą. Gdyby wiedział, że zapomniany składnik spowoduje dziedziczenie ustawowe co do tej części — z pewnością wyraziłby się precyzyjniej.

Dlatego tak ważne jest, by przy sporządzaniu testamentu objąć nim cały majątek — lub wyraźnie powołać konkretną osobę do całości spadku. Formułowanie testamentu wyłącznie przez wyliczenie konkretnych przedmiotów jest ryzykowne i może prowadzić do skutków niezgodnych z wolą testatora.

Co jeśli testator pominął składnik majątku świadomie?

Inaczej wygląda sytuacja, gdy testator świadomie pominął określony składnik majątkowy — bo planował go zbyć, darować lub z innego powodu nie chciał go uwzględniać w testamencie.

Prawo nie daje teście narzędzi do poinformowania sądu o takim zamiarze w sposób skutecznie wpływający na interpretację testamentu według art. 961 k.c. Treść testamentu jest oceniana obiektywnie, a subiektywny zamiar pominięcia składnika (nawet jeśli był stanowczy) nie zmienia składu majątkowego na dzień testowania.

Jeżeli testator chce, by określony składnik majątkowy nie był brany pod uwagę przy interpretacji testamentu — najlepszym rozwiązaniem jest wyraźne powołanie do całości spadku w testamencie, zamiast ograniczania się do wyliczenia konkretnych przedmiotów.

Praktyczne konsekwencje dla planowania testamentu

Omawiane orzeczenie i zasada oceny według stanu z dnia testowania mają kilka istotnych konsekwencji praktycznych:

Sporządzaj testament po dokonaniu planowanych transakcji — jeżeli planujesz sprzedać nieruchomość lub inne istotne składniki majątku, sporządź lub zaktualizuj testament po dokonaniu tych transakcji, nie przed. Testowanie przed sprzedażą — przy pominięciu sprzedawanego składnika — może skutkować niezamierzoną kwalifikacją rozrządzenia jako zapisu.

Wymieniaj konkretne składniki majątkowe wyczerpująco — jeżeli chcesz przekazać cały majątek konkretnej osobie, użyj formuły powołania do całości spadku, a nie wyliczania poszczególnych przedmiotów. Jeżeli już wyliczasz — zadbaj, by lista była wyczerpująca i obejmowała wszystkie istotne składniki.

Aktualizuj testament po zmianach majątkowych — nabycie istotnego składnika majątkowego po sporządzeniu testamentu (nieruchomości, papierów wartościowych, udziałów w spółce) może spowodować, że wcześniejszy testament — który wcześniej mógłby być kwalifikowany jako powołanie do spadku — po nabyciu nowego składnika staje się wyłącznie zapisem.

Przy wątpliwościach konsultuj z prawnikiem — interpretacja testamentów według art. 961 k.c. jest zagadnieniem prawniczym wymagającym analizy składu majątkowego, wartości poszczególnych składników i ich stosunku do całości. Błędy interpretacyjne mogą prowadzić do zupełnie innych wyników niż zamierzał testator.

FAQ

Czy sąd może ustalić wartość składników majątkowych testatora z dnia sporządzenia testamentu po wielu latach?
Tak — na podstawie dokumentów (aktów notarialnych, wypisów z ksiąg wieczystych, wycen historycznych), zeznań świadków i opinii biegłych. W omawianej sprawie wartość nieruchomości ustalono na podstawie ceny uzyskanej przy sprzedaży kilka miesięcy po sporządzeniu testamentu — co dawało dobre przybliżenie wartości z dnia testowania.

Co jeśli w chwili śmierci testator nie miał żadnego majątku poza wskazanym w testamencie?
Ocena charakteru rozrządzenia i tak dokonywana jest według stanu z dnia testowania. Jeżeli w dniu testowania wskazane przedmioty wyczerpywały prawie cały ówczesny majątek — rozrządzenie może być uznane za powołanie, nawet jeżeli w chwili śmierci majątek był zupełnie inny.

Czy zasada oceny według chwili sporządzenia testamentu dotyczy tylko art. 961 k.c.?
Jest to zasada charakterystyczna przede wszystkim dla stosowania art. 961 k.c. W innych kontekstach — np. przy ocenie zdolności testowania — liczy się oczywiście chwila sporządzenia testamentu, ale z innych powodów. Przy wykonaniu zapisów i ich zakresie — co do zasady liczy się stan z chwili otwarcia spadku.

Czy można kwestionować zasadę oceny według chwili sporządzenia testamentu?
Zasada ta jest jednolicie przyjęta w orzecznictwie Sądu Najwyższego i nie jest kwestionowana. Strony mogą kwestionować ustalenia faktyczne co do składu majątku w dacie testowania — ale samej zasady obalić nie można.

Zapraszamy do kontaktu z Kancelarią w sprawach dotyczących testamentów i prawa spadkowego.

Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Stan prawny na datę publikacji.