Stwierdzenie nabycia spadku i dział spadku w jednym wniosku – czy to możliwe?

Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Każda sprawa spadkowa jest indywidualna – zapraszamy do kontaktu z kancelarią.

Szybka odpowiedź: Tak. Stwierdzenie nabycia spadku i dział spadku można przeprowadzić w jednym postępowaniu sądowym na podstawie art. 681 KPC. Sąd wydaje wówczas postanowienie częściowe w przedmiocie stwierdzenia nabycia spadku, a po jego uprawomocnieniu – postanowienie końcowe obejmujące dział spadku. Połączenie obu żądań w jednym wniosku oszczędza czas i koszty.

Bartosz Kowalak – radca prawny Prawo spadkowe

Spis treści:

Dwa postępowania w jednym – na czym to polega?
Podstawa prawna – art. 681 KPC i orzeczenie Sądu Najwyższego
Kolejność rozstrzygnięć – dlaczego stwierdzenie nabycia spadku musi być pierwsze?
Kiedy warto łączyć oba żądania w jednym wniosku?
Kiedy lepiej zachować odrębność postępowań?
Jak prawidłowo sformułować wniosek?
Praktyczne wskazówki
FAQ

Dwa postępowania w jednym – na czym to polega?

Standardowa droga do podziału majątku po zmarłym wygląda następująco: najpierw postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku – ustalające, kto i w jakich udziałach dziedziczy – a dopiero po jego prawomocnym zakończeniu postępowanie o dział spadku, w którym dochodzi do faktycznego podziału majątku. Dwie osobne sprawy, dwa osobne wnioski, dwa okresy oczekiwania na pierwsze rozprawy.

W praktyce oznacza to nierzadko kilkanaście miesięcy samego oczekiwania – zanim sąd w ogóle przystąpi do merytorycznego rozpoznania sprawy działowej. Każde postępowanie generuje przy tym osobne koszty sądowe, osobne terminy i osobne postanowienia.

Polskie prawo procesowe oferuje jednak rozwiązanie pozwalające skrócić tę drogę. Możliwe jest złożenie jednego wniosku obejmującego oba żądania – zarówno stwierdzenie nabycia spadku, jak i dział spadku. Sąd rozpoznaje je w ramach jednego postępowania, wydając kolejno dwa postanowienia: najpierw częściowe w przedmiocie dziedziczenia, następnie końcowe obejmujące podział majątku.

Podstawa prawna – art. 681 KPC i orzeczenie Sądu Najwyższego

Podstawą prawną łączenia obu żądań jest art. 681 KPC, który stanowi wprost: jeżeli stwierdzenie nabycia spadku jeszcze nie nastąpiło i nie został sporządzony zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia, postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku wydaje sąd w toku postępowania działowego.

Dopuszczalność kumulacji obu żądań w jednym piśmie potwierdził Sąd Najwyższy wskazując że zgłoszenie w jednym wniosku żądań stwierdzenia nabycia spadku i jego działu, a także zniesienia współwłasności, stanowi kumulację roszczeń dopuszczalną na gruncie postępowania nieprocesowego na podstawie art. 191 w związku z art. 13 § 2 KPC.

Sąd Najwyższy zastrzegł jednocześnie, że dział spadku może nastąpić dopiero po uprawomocnieniu się orzeczenia o stwierdzeniu nabycia spadku – zgodnie z art. 521 § 1 KPC oraz art. 1025 § 2 KC. Żądanie stwierdzenia nabycia spadku jest więc rozstrzygane w pierwszej kolejności, w postanowieniu częściowym, a żądanie działu – w postanowieniu końcowym.

Kolejność rozstrzygnięć – dlaczego stwierdzenie nabycia spadku musi być pierwsze?

Logika procesowa jest tu oczywista: nie można dzielić majątku, zanim nie ustali się, kto jest uprawniony do jego podziału. Stwierdzenie nabycia spadku jest warunkiem sine qua non działu – bez prawomocnego rozstrzygnięcia o kręgu spadkobierców i wysokości ich udziałów sąd nie może przystąpić do merytorycznego rozpoznania żądania działowego.

Dlatego nawet gdy oba żądania zostają objęte jednym wnioskiem i toczą się w jednym postępowaniu, sąd wydaje je sekwencyjnie. Postanowienie częściowe stwierdzające nabycie spadku musi się uprawomocnić – co oznacza, że żadna ze stron nie wniosła apelacji lub minął termin do jej wniesienia – zanim sąd wyda postanowienie końcowe w przedmiocie działu.

W praktyce oznacza to, że jeśli któryś z uczestników zaskarży postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku, sprawa działowa zostaje zawieszona do czasu rozstrzygnięcia przez sąd drugiej instancji. To ryzyko, które trzeba wziąć pod uwagę planując strategię procesową.

Kiedy warto łączyć oba żądania w jednym wniosku?

Połączenie obu żądań w jednym wniosku jest rozwiązaniem korzystnym przede wszystkim w sprawach nieskomplikowanych, w których:

Krąg spadkobierców jest bezsporny i łatwy do ustalenia – wszyscy uczestnicy znają się wzajemnie, nie ma wątpliwości co do pokrewieństwa ani potencjalnych spadkobierców nieznanych. Skład majątku jest jasny i niekwestionowany – nieruchomości są dobrze opisane w księgach wieczystych, wartość składników nie budzi sporów między uczestnikami. Uczestnicy są zgodni co do sposobu podziału albo różnice między nimi nie są fundamentalne i rokują ugodowe zakończenie sprawy. Zależy nam na czasie – każde odrębne postępowanie to kilka miesięcy oczekiwania na pierwszą rozprawę; połączenie obu żądań w jednym wniosku pozwala skrócić łączny czas trwania sprawy nawet o rok lub więcej.

Z praktyki kancelarii wynika, że w sprawach, gdzie wszyscy uczestnicy mają zbliżone oczekiwania i są gotowi do współpracy, połączony wniosek może skończyć się nawet na jednej lub dwóch rozprawach – co przy odrębnych postępowaniach byłoby niemożliwe.

Kiedy lepiej zachować odrębność postępowań?

Nie każda sprawa nadaje się do połączenia. Są sytuacje, w których rozsądniej jest najpierw zakończyć postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku, a dopiero potem złożyć odrębny wniosek o dział.

Przede wszystkim wtedy, gdy testament budzi wątpliwości co do ważności i wiadomo, że będzie kwestionowany. Spór o ważność testamentu może znacząco przedłużyć postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku – a w tym czasie żądanie działowe pozostaje zawieszone. Lepiej poczekać na prawomocne rozstrzygnięcie w kwestii dziedziczenia, zanim zaangażuje się wszystkich uczestników w spór o podział majątku.

Podobnie w sytuacji, gdy krąg spadkobierców jest nieustalony lub sporny – gdy istnieje ryzyko, że pojawią się nieznani spadkobiercy, gdy trwa spór o uznanie ojcostwa lub gdy jeden ze spadkobierców zaginął. Dział spadku przeprowadzony z pominięciem uprawnionego uczestnika może być wzruszony, co oznaczałoby konieczność powtarzania całego postępowania.

Wreszcie – gdy planowane jest unieważnienie darowizny lub innej czynności prawnej spadkodawcy w toku postępowania działowego. Takie sprawy bywają długotrwałe i skomplikowane; połączenie ich ze stwierdzeniem nabycia spadku może niepotrzebnie skomplikować postępowanie na każdym etapie.

Jak prawidłowo sformułować wniosek?

Wniosek łączący oba żądania powinien zawierać wyraźnie wyodrębnione żądania oraz uzasadnienie każdego z nich.

W zakresie stwierdzenia nabycia spadku należy wskazać: datę i miejsce śmierci spadkodawcy, jego ostatnie miejsce zamieszkania (decyduje o właściwości miejscowej sądu), informację o tym, czy spadkodawca pozostawił testament, krąg potencjalnych spadkobierców ustawowych z określeniem stopnia pokrewieństwa oraz oświadczenie, czy toczyło się już inne postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku lub czy sporządzono akt poświadczenia dziedziczenia.

W zakresie działu spadku należy wskazać: skład masy spadkowej z opisem poszczególnych składników i ich szacunkową wartością, sposób proponowanego podziału oraz ewentualne roszczenia dodatkowe – o rozliczenie nakładów, zaliczenie darowizn na schedę lub podział majątku wspólnego małżeńskiego, jeśli są podstawy do ich zgłoszenia.

Do wniosku należy dołączyć odpis aktu zgonu spadkodawcy, odpisy aktów stanu cywilnego dokumentujących pokrewieństwo uczestników, odpis z księgi wieczystej nieruchomości wchodzącej w skład spadku oraz – jeśli istnieje – oryginał lub uwierzytelniony odpis testamentu.

Praktyczne wskazówki

Przed złożeniem wniosku sprawdź, czy nie istnieje już akt poświadczenia dziedziczenia sporządzony przez notariusza. Jeśli tak – stwierdzenie nabycia spadku przez sąd jest zbędne i możesz od razu złożyć wniosek o dział spadku, powołując się na istniejący akt.

Jeśli zamierzasz połączyć oba żądania, zadbaj o kompletność wniosku już na etapie jego składania. Braki formalne wniosku inicjującego postępowanie działowe mogą skutkować jego zawieszeniem – co przeczy celowi, jakim jest oszczędność czasu.

Pamiętaj, że właściwym sądem do przeprowadzenia postępowania o stwierdzenie nabycia spadku jest sąd ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy (art. 628 KPC). Jeśli kilku spadkodawców mieszkało pod różnymi adresami, konieczne może być rozważenie, który sąd jest właściwy dla połączonego wniosku – lub czy w ogóle możliwe jest połączenie spraw w jednym postępowaniu.

FAQ

Czy można złożyć jeden wniosek obejmujący stwierdzenie nabycia spadku i dział spadku? Tak. Art. 681 KPC wprost przewiduje, że sąd może wydać postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku w toku postępowania działowego. Sąd Najwyższy w orzeczeniu z 24 października 1995 r. potwierdził dopuszczalność kumulacji obu żądań w jednym wniosku.

W jakiej kolejności sąd rozstrzyga połączone żądania? Sąd rozstrzyga żądania sekwencyjnie. Najpierw wydaje postanowienie częściowe w przedmiocie stwierdzenia nabycia spadku – musi się ono uprawomocnić, zanim sąd przystąpi do rozpoznania żądania działowego. Dział spadku nie może nastąpić przed prawomocnym stwierdzeniem nabycia spadku.

Czy połączenie obu żądań zawsze skraca czas postępowania? Nie zawsze. W sprawach niespornych – gdy krąg spadkobierców jest bezsporny, a uczestnicy zgodni co do podziału – połączenie żądań znacząco skraca czas postępowania. W sprawach spornych, zwłaszcza gdy kwestionowana jest ważność testamentu, połączenie może paradoksalnie przedłużyć całe postępowanie.

Czy notarialny akt poświadczenia dziedziczenia zastępuje sądowe stwierdzenie nabycia spadku? Tak. Zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia sporządzony przez notariusza ma taką samą moc prawną jak prawomocne postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku. Jeśli akt taki już istnieje, nie ma potrzeby przeprowadzania sądowego postępowania w tym zakresie – można od razu złożyć wniosek o dział spadku.

Ile kosztuje wniosek łączący stwierdzenie nabycia spadku z działem spadku? Opłata sądowa od wniosku o stwierdzenie nabycia spadku wynosi 100 zł od każdego spadkodawcy. Opłata od wniosku o dział spadku wynosi 500 zł (lub 300 zł przy zgodnym projekcie podziału). Obie opłaty należy uiścić łącznie przy składaniu wniosku.

Co zrobić, jeśli jeden ze spadkobierców odmawia udziału w postępowaniu? Udział wszystkich spadkobierców w postępowaniu działowym jest obowiązkowy – sąd wzywa ich jako uczestników postępowania. Odmowa stawiennictwa nie blokuje postępowania; sąd może prowadzić sprawę pod nieobecność uczestnika, który został prawidłowo zawiadomiony o terminie. Uczestnik nieobecny nie traci jednak praw procesowych i może kwestionować wydane postanowienia w drodze zaskarżenia.

Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Każda sprawa spadkowa wymaga indywidualnej analizy okoliczności i dokumentów.

Zapraszamy do Kancelarii Prawnej Kowalak Jędrzejewska i Partnerzy: Radca Prawny Bartosz Kowalak, Adwokat Michalina Koligot ul. Mickiewicza 18a/3, 60-834 Poznań Tel.: +48 61 2224963 www.prawospadkowepoznan.pl