Szerokie pojęcie darowizny przy zachowku — nie tylko umowa, liczy się skutek ekonomiczny

Szerokie pojęcie darowizny przy zachowku — nie tylko umowa, liczy się skutek ekonomiczny

Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej.

Prawo spadkowe posługuje się pojęciem darowizny — ale nie zawsze w tym samym znaczeniu, w jakim rozumie je prawo cywilne. Gdy obliczamy zachowek i ustalamy, co należy doliczyć do substratu, „darowizna” oznacza coś więcej niż tylko klasyczną umowę darowizny z art. 888 k.c. Sąd Apelacyjny w Poznaniu w wyroku z dnia 30 stycznia 2019 r. (sygn. akt I ACa 633/18) przypomniał tę często pomijaną zasadę — i sformułował wyraźną regułę ogólną, którą warto znać każdemu, kto prowadzi lub myśli o sprawie o zachowek.

Spis treści

Darowizna w rozumieniu art. 888 k.c. a darowizna przy zachowku
Reguła ogólna sformułowana przez SA w Poznaniu
Jakie czynności mogą wchodzić w rachubę?
Co pozostaje poza zakresem pojęcia?
Praktyczne znaczenie dla spraw o zachowek

Darowizna z art. 888 k.c. a darowizna przy zachowku — to nie to samo

Klasyczna umowa darowizny (art. 888 k.c.) to zobowiązanie darczyńcy do bezpłatnego świadczenia na rzecz obdarowanego kosztem swego majątku. Definicja jest stosunkowo ścisła: nieodpłatność, przysporzenie z majątku darczyńcy, zgodna wola stron.

Przepisy o zachowku — art. 993 k.c. i następne — odsyłają do darowizn w sposób, który orzecznictwo i doktryna od dawna interpretują szerzej. Ratio legis jest proste: gdyby doliczano tylko darowizny w ścisłym sensie, spadkodawca mógłby pozbawić uprawnionych zachowku, korzystając z innych form nieodpłatnego rozporządzenia majątkiem — leasingu zwrotnego, umów z następcą, dyspozycji wkładem bankowym czy wszelkich innych konstrukcji, które spełniają tę samą ekonomiczną funkcję co darowizna.

Reguła ogólna z wyroku I ACa 633/18

Sąd Apelacyjny w Poznaniu w wyroku I ACa 633/18 sformułował ją następująco (cytuję dosłownie za uzasadnieniem):

„Pojęcie darowizny na gruncie przepisów o zachowku obejmuje nie tylko umowę z art. 888 k.c., ale również takie nieodpłatne czynności spadkodawcy, które następują z majątku spadkodawcy, powodują zmniejszenie spadku i z punktu widzenia osób uprawnionych mogą prowadzić do takiego samego ich pokrzywdzenia, jak dokonanie darowizny.“

To sformułowanie wyznacza trzy kumulatywne przesłanki dla „darowizny w rozumieniu przepisów o zachowku”:

czynność nieodpłatna;
następuje z majątku spadkodawcy i powoduje jego zmniejszenie;
może prowadzić do pokrzywdzenia uprawnionych w taki sam sposób jak klasyczna darowizna.

SA podkreślił zarazem, że decydujący powinien być skutek, nie zaś konstrukcja czynności. Różnica jedynie formalna (typologiczna) między darowiznami a innymi czynnościami nieodpłatnymi nie powinna być przesądzająca z punktu widzenia ochrony uprawnionych do zachowku.

Jakie czynności mogą wchodzić w rachubę?

SA w Poznaniu wskazał przykładowo na:

umowę z następcą (charakterystyczną dla prawa rolnego, na gruncie której jeden ze spadkobierców przejmuje gospodarstwo za życia spadkodawcy w zamian za świadczenia opiekuńcze);
dyspozycje wkładem bankowym na wypadek śmierci (tzw. zapis bankowy — choć tu orzecznictwo jest niejednolite);
inne czynności prawne wykształcone po wejściu w życie k.c., których podobieństwo do darowizny jest szczególnie widoczne.

Co łączy te przypadki? Każdy z nich powoduje, że wartość majątku spadkodawcy zmniejsza się za jego życia, korzyść trafia do konkretnej osoby bez ekwiwalentu, a w chwili śmierci uprawnieni do zachowku zastają „pusty” lub uszczuplony spadek. Gdyby prawo pozwalało omijać przepisy o zachowku przez samą zmianę etykiety czynności prawnej, ochrona zachowkowa stałaby się iluzoryczna.

Co pozostaje poza zakresem pojęcia?

SA w Poznaniu zaznaczył wyraźnie, że nie wszystkie nieodpłatne korzyści podlegają doliczeniu. Z zakresu tego pojęcia wyłączone są:

po pierwsze — nieodpłatne usługi: osobiste starania, opieka, pomoc nieposiadająca wymiernej wartości majątkowej. Jeśli dana czynność nie spowodowała zmniejszenia stanu czystego spadku (bo nie wiązała się z wyjściem składnika majątkowego z majątku spadkodawcy), powinna być uznana za obojętną dla zachowku.

po drugie — korzyści niepochodzące z majątku spadkodawcy: np. świadczenia z umowy ubezpieczenia na życie, gdzie ubezpieczyciel wypłaca uposażonemu środki ze swoich funduszy — nie z majątku ubezpieczonego.

Granica między tymi kategoriami bywa płynna. Sąd AP wskazał też, że oparcie się na nieostrym kryterium „działania z myślą o zachowku beneficjenta” jest nieoperatywne — nie sposób badać intencji spadkodawcy dla każdej czynności nieodpłatnej.

Praktyczne znaczenie dla spraw o zachowek

Szerokie pojęcie darowizny przy zachowku ma konkretne znaczenie procesowe. Jeśli uprawniony do zachowku twierdzi, że spadkodawca dokonał czynności prawnej, która de facto spełnia funkcję darowizny — nawet jeśli nie nosi tej nazwy — może żądać jej doliczenia do substratu. Ciężar dowodu spoczywa na tym, kto z tego faktu wywodzi korzystne dla siebie skutki.

Dla strony zobowiązanej: kontrargumentem jest wykazanie, że kwestionowana czynność nie spowodowała zmniejszenia majątku spadkodawcy (bo np. miała charakter ekwiwalentny lub stanowiła świadczenie usług, nie rozporządzenie majątkiem).

W sprawach przed sądami wielkopolskimi, gdzie nierzadko dochodzi do przeniesień własności gospodarstw rolnych na rzecz następców, zagadnienie to pojawia się szczególnie często. Umowy przekazania gospodarstwa rolnego za rentę strukturalną czy umowy z następcą z Kodeksu cywilnego rolnego bywają kwalifikowane jako czynności podlegające doliczeniu — właśnie w oparciu o regułę sformułowaną przez SA w Poznaniu.

FAQ

Czy do zachowku dolicza się tylko umowy darowizny z art. 888 k.c.? Nie. Na gruncie przepisów o zachowku pojęcie darowizny jest szersze — obejmuje wszystkie nieodpłatne czynności spadkodawcy, które pochodzą z jego majątku, zmniejszają spadek i mogą prowadzić do pokrzywdzenia uprawnionych. Zasadę tę potwierdził SA w Poznaniu w wyroku I ACa 633/18.

Czy umowa z następcą rolnym jest doliczana do substratu zachowku? Tak, co do zasady — jeśli spełnia przesłanki „darowizny w rozumieniu przepisów o zachowku”: jest nieodpłatna (lub częściowo nieodpłatna), pochodzi z majątku spadkodawcy i zmniejsza wartość spadku. Każdy przypadek wymaga jednak indywidualnej oceny.

Czy świadczenia z ubezpieczenia na życie wchodzą do substratu zachowku? Co do zasady nie — bo nie pochodzą z majątku spadkodawcy, lecz z funduszy ubezpieczyciela. SA w Poznaniu w wyroku I ACa 633/18 wprost wyłączył korzyści niepochodzące z majątku spadkodawcy z pojęcia darowizny przy zachowku.

Co to znaczy, że liczy się „skutek, a nie konstrukcja czynności”? Oznacza to, że sąd patrzy na ekonomiczny efekt czynności prawnej, nie na jej nazwę. Jeśli efektem jest nieodpłatne wyjście składnika majątkowego z majątku spadkodawcy i wzbogacenie innej osoby kosztem uprawnionych do zachowku — czynność podlega doliczeniu, niezależnie od tego, jak ją nazwano w umowie.

Czy nieodpłatna opieka nad spadkodawcą może być odliczona od zachowku? Nie w sensie bezpośrednim. Nieodpłatne usługi i osobiste starania nie zmniejszają majątku spadkodawcy — nie wychodzi z niego żaden składnik majątkowy — więc nie są doliczane do substratu. Faktyczna opieka nad spadkodawcą może natomiast być brana pod uwagę przy ocenie nadużycia prawa (art. 5 k.c.) — ale stosowanie art. 5 k.c. do obniżenia zachowku jest dopuszczalne jedynie wyjątkowo.

Masz pytania dotyczące kwalifikacji konkretnej czynności prawnej na potrzeby obliczenia zachowku? Zapraszamy do konsultacji z Kancelarią.

kancelaria@prawnikpoznanski.pl | www.prawospadkowepoznan.pl

Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej.

Bartosz Kowalak — radca prawny, wspólnik w KOWALAK JĘDRZEJEWSKA KONRADY I PARTNERZY ADWOKACI I RADCOWIE PRAWNI w Poznaniu.

Źródła: Wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 30 stycznia 2019 r., sygn. akt I ACa 633/18; art. 888, 991, 993, 994, 995 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny.