Testament negatywny — gdy spadkodawca wyłącza kogoś z dziedziczenia bez wskazania innego spadkobiercy

Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej.

Szybka odpowiedź: Testament negatywny to testament, w którym spadkodawca wyłącza określoną osobę od dziedziczenia, nie wskazując jednocześnie kogo innego w jej miejsce. Jest prawnie dopuszczalny jako wyraz zasady swobody testowania — choć Kodeks cywilny nie zawiera przepisu regulującego go wprost. Osoba wyłączona testamentem negatywnym nie dziedziczy, ale zachowuje prawo do zachowku. Potwierdził to Sąd Okręgowy w Poznaniu w postanowieniu z dnia 3 czerwca 2016 r. (sygn. II Ca 1654/15).

Spis treści

Czym jest testament negatywny i skąd pochodzi?
Różnica między testamentem negatywnym a wydziedziczeniem
Skutki testamentu negatywnego dla wyłączonego
Skutki dla pozostałych spadkobierców
Sprawa poznańska — wyłączenie córki i los wnuka
FAQ

Czym jest testament negatywny i skąd pochodzi?

Testament negatywny to takie rozrządzenie ostatniej woli, w którym spadkodawca wyraża jedynie wolę wykluczenia określonej osoby od dziedziczenia — bez jednoczesnego powoływania kogokolwiek w jej miejsce.

Kodeks cywilny z 1964 r. nie zawiera przepisu wprost normującego tę instytucję — w odróżnieniu od dekretu z dnia 8 października 1946 r. Prawo spadkowe, który w art. 31 wprost regulował testament negatywny i nakazywał traktować wyłączonego jak osobę nieżyjącą. Uchylenie tego dekretu z chwilą wejścia w życie Kodeksu cywilnego wywołało wieloletnią dyskusję, czy testament negatywny jest nadal dopuszczalny.

Odpowiedź judykatury i doktryny jest jednoznaczna: tak. Dopuszczalność testamentu negatywnego wywodzi się z ogólnej zasady swobody testowania oraz z wykładni art. 1008 k.c. — skoro wydziedziczenie (pozbawienie zachowku) jednocześnie powoduje wyłączenie od dziedziczenia, to a minore ad maius samo wyłączenie od dziedziczenia bez pozbawienia zachowku jest dopuszczalne.

Jak wyjaśnił Sąd Okręgowy w Poznaniu w postanowieniu z dnia 3 czerwca 2016 r. (sygn. II Ca 1654/15): „Samo wyłączenie od dziedziczenia, bez wydziedziczenia, nie pozbawia wyłączonego prawa do zachowku.”

Różnica między testamentem negatywnym a wydziedziczeniem

To kluczowe rozróżnienie, które ma zasadnicze skutki praktyczne:

Wydziedziczenie (art. 1008 k.c.) — pozbawia prawa do zachowku, jednocześnie wyłączając od dziedziczenia. Wymaga istnienia jednej z trzech ustawowych przyczyn, wskazania jej w testamencie i spełnienia pozostałych warunków z art. 1008–1010 k.c. Osoba wydziedziczona traci wszystko.

Testament negatywny — wyłącza od dziedziczenia, ale nie pozbawia prawa do zachowku. Nie wymaga żadnej szczególnej przyczyny — zależy wyłącznie od woli spadkodawcy. Osoba wyłączona testamentem negatywnym nie dziedziczy, ale może dochodzić zachowku.

Sąd Okręgowy w Poznaniu zaakcentował to w omawianym wyroku: „Samo wyłączenie od dziedziczenia zstępnego, należącego do kręgu spadkobierców ustawowych, może zaistnieć bez spełnienia przesłanek z art. 1008 k.c. i wynika z zasady swobody testowania.”

Skutki testamentu negatywnego dla wyłączonego

Osoba wyłączona testamentem negatywnym:

nie dziedziczy po spadkodawcy — jej udział ustawowy nie przysługuje jej; zachowuje prawo do zachowku — może go dochodzić od rzeczywistych spadkobierców; może kwestionować ważność testamentu negatywnego w postępowaniu sądowym — np. powołując się na wady oświadczenia woli (art. 945 k.c.).

Warto podkreślić, że ocena ważności czy skuteczności wydziedziczenia jako pozbawienia zachowku nie jest dokonywana w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku — następuje dopiero w procesie o zachowek. Jak wskazał Sąd Okręgowy w Poznaniu w sprawie II Ca 1654/15: „W postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku istotnym dla rozstrzygnięcia może być kwestia istnienia bądź ważności testamentu negatywnego, natomiast indyferentnym pozostaje zagadnienie skuteczności czy też ważności wydziedziczenia jako pozbawienia prawa do zachowku.”

Skutki dla pozostałych spadkobierców

Jeżeli na podstawie testamentu negatywnego wyłączono od dziedziczenia jednego ze spadkobierców ustawowych (np. jedno z dzieci), a testator nie powołał nikogo w jego miejsce — do dziedziczenia dochodzą:

inni spadkobiercy ustawowi, z uwzględnieniem reguły z art. 931 k.c.; zstępni wyłączonego — bo wyłączony traci przymiot spadkobiercy, a jego miejsce zajmują jego dzieci.

Sprawa poznańska — wyłączenie córki i los wnuka

W sprawie II Ca 1654/15 testament B. R. z 2002 r. zawierał oświadczenie o wydziedziczeniu córki A. G. — podające jako przyczynę brak kontaktu od urodzenia. Sąd Okręgowy uznał, że rozrządzenie to miało podwójny skutek: wyłączenia od dziedziczenia (testament negatywny) i pozbawienia prawa do zachowku (właściwe wydziedziczenie z art. 1008 k.c.).

Jednocześnie sąd precyzyjnie oddzielił oba skutki: o tym, czy wydziedziczenie jako pozbawienie zachowku było skuteczne — czy podana przyczyna naprawdę istniała — sąd w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku nie orzekał. To zagadnienie będzie mogło być badane ewentualnie w procesie o zachowek.

Dla celów postępowania o stwierdzenie nabycia spadku wystarczyło ustalenie, że córka została wyłączona od dziedziczenia — a więc nie dziedziczy. A skoro nie dziedziczy — jej syn P. G. wchodzi na jej miejsce.

Sąd Okręgowy wskazał przy tym na istotną okoliczność: spadkodawca sporządził testament w formie notarialnej, wiedząc, że córka ma syna. Gdyby chciał wykluczyć również wnuka — powiedziałby to wprost. Milczenie testamentu co do wnuka należy interpretować na jego korzyść.

FAQ

Czy testament negatywny wymaga podania przyczyny wyłączenia? Nie — testament negatywny jako wyłączenie od dziedziczenia nie wymaga żadnej szczególnej przyczyny. Zależy wyłącznie od woli spadkodawcy. Przyczyna jest wymagana tylko przy wydziedziczeniu jako pozbawieniu prawa do zachowku.

Czy można sporządzić testament, który wyłącza wszystkich potencjalnych spadkobierców ustawowych bez wskazania kogokolwiek w ich miejsce? Tak — jest to prawnie dopuszczalne, choć może prowadzić do dziedziczenia przez dalszych krewnych lub, w braku krewnych, przez gminę ostatniego miejsca zamieszkania lub Skarb Państwa.

Czy testament negatywny może być podważony przez wyłączonego? Tak — wyłączony może kwestionować ważność testamentu na ogólnych zasadach (wady oświadczenia woli, brak zdolności testowania itp.). Sam fakt wyłączenia nie daje podstaw do podważenia testamentu.

Czy skutki testamentu negatywnego i wydziedziczenia są takie same? Nie. Wydziedziczenie pozbawia zarówno prawa do dziedziczenia, jak i prawa do zachowku. Testament negatywny pozbawia tylko prawa do dziedziczenia — zachowek pozostaje.

Zapraszamy do kontaktu z kancelarią w sprawach dotyczących prawa spadkowego.

Kancelaria KOWALAK JĘDRZEJEWSKA KONRADY I PARTNERZY ADWOKACI I RADCOWIE PRAWNI ul. Mickiewicza 18a/3, 60-834 Poznań tel.: +48 61 222 49 63 kancelaria@prawnikpoznanski.pl www.prawospadkowepoznan.pl

Autorem artykułu jest radca prawny Bartosz Kowalak.

Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej.