Testament notarialny u łóżka umierającego — jak notariusz przyjeżdża do domu, szpitala lub hospicjum?

Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. W sprawach indywidualnych zalecamy konsultację z radcą prawnym lub adwokatem.

Kobieta umierała na raka w hospicjum. Wiedziała, że nie ma wiele czasu. Chciała zmienić testament i uregulować sprawy majątkowe — ale nie mogła pojechać do kancelarii notarialnej. Przez przyjaciela skontaktowała się z notariuszem, który przyjechał do hospicjum na dwa spotkania: jedno wstępne — rozmowa o planowanych czynnościach — i drugie, wieczorem, gdy były gotowe projekty aktów. Testament został sporządzony cztery dni przed śmiercią. W sprawie rozpoznanej przez Sąd Apelacyjny w Poznaniu (sygn. I ACa 1237/17) nikt nie kwestionował samej możliwości sporządzenia testamentu poza kancelarią — i słusznie. Prawo polskie nie wymaga, by testament notarialny był sporządzony w kancelarii notarialnej.

Spis treści

Czy notariusz może przyjechać poza kancelarię?
Podstawa prawna — Prawo o notariacie
Kiedy warto wezwać notariusza do domu lub szpitala?
Jak zorganizować wizytę notariusza?
Co notariusz może zrobić podczas wizyty poza kancelarią?
Jak przebiega wizyta — dwa etapy z orzeczenia SA Poznań
Czy testament sporządzony poza kancelarią jest tak samo ważny?
Jakie dokumenty przygotować przed wizytą notariusza?
Koszty notarialne przy wizycie poza kancelarią
Notarialny Rejestr Testamentów — dlaczego rejestracja jest ważna?
FAQ

Czy notariusz może przyjechać poza kancelarię?

Tak — i jest to rozwiązanie stosowane znacznie częściej, niż wiele osób zdaje sobie sprawę. Notariusz może dokonać czynności notarialnych poza swoją kancelarią — w domu testatora, w szpitalu, w hospicjum, w domu opieki, a nawet w innym miejscu, jeżeli przemawia za tym uzasadniony powód.

Nie ma żadnego wymogu, by testament notarialny był sporządzony w kancelarii. Forma testamentu notarialnego (akt notarialny) nie jest uzależniona od miejsca dokonania czynności. Akt notarialny sporządzony w hospicjum ma taką samą moc prawną jak akt sporządzony w kancelarii przy ulicy.

Sprawa J. Ś. — rozpoznana przez Sąd Apelacyjny w Poznaniu — jest tego doskonałym przykładem. Notariusz M. S. przyjechał do hospicjum dwukrotnie w jednym dniu. Żaden z sądów orzekających w tej sprawie nie kwestionował samej możliwości sporządzenia testamentu poza kancelarią.

Podstawa prawna — Prawo o notariacie

Artykuł 3 § 2 ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. Prawo o notariacie (Dz.U. 2022 poz. 1799 ze zm.) stanowi, że notariusz dokonuje czynności notarialnych w kancelarii, a „poza kancelarią — w przypadkach prawem przewidzianych lub jeżeli przemawia za tym charakter czynności”.

Sformułowanie „charakter czynności” jest szerokie i elastyczne. W praktyce notariusze dokonują czynności poza kancelarią m.in. gdy:
— strona czynności jest obłożnie chora i nie może przybyć do kancelarii,
— stan zdrowia nie pozwala na transport do kancelarii,
— osoba przebywa w szpitalu, hospicjum, domu opieki,
— charakter czynności (np. spisanie inwentarza na miejscu) wymaga obecności poza kancelarią.

Choroba terminalna, hospitalizacja, pobyt w hospicjum — to oczywiste przypadki uzasadniające wyjazd notariusza poza kancelarię.

Kiedy warto wezwać notariusza do domu lub szpitala?

Wizyta notariusza poza kancelarią jest wskazana — a często niezbędna — w następujących sytuacjach:

Ciężka choroba z ograniczoną mobilnością — osoba leżąca, po operacji, z trudnościami w poruszaniu się, która nie może samodzielnie dotrzeć do kancelarii.

Terminal stadium choroby — szczególnie gdy czas jest ograniczony i nie wiadomo, jak długo testator będzie zachowywał zdolność testowania.

Pobyt w szpitalu lub hospicjum — transport chorego do kancelarii jest niemożliwy lub niecelowy medycznie.

Obawy co do zdolności testowania w przyszłości — gdy testator ma rozpoznaną chorobę neurodegeneracyjną (demencja, choroba Alzheimera) i chce sporządzić testament, dopóki zdolność testowania jest niezakwestionowana.

Podeszły wiek z ograniczoną mobilnością — osoby starsze, które nie mogą korzystać ze środków transportu.

Z praktyki kancelarii wynika, że osoby odkładające sporządzenie testamentu „na potem” — bo „jeszcze nie teraz” — często tracą możliwość wyrażenia swojej woli. Testament sporządzony w odpowiednim momencie — nawet w hospicjum — jest znacznie lepszy niż testament niesporządzony.

Jak zorganizować wizytę notariusza?

Organizacja wizyty notariusza poza kancelarią jest prosta — podobna jak umówienie wizyty domowej lekarza. Kilka kroków:

Krok 1 — kontakt z notariuszem. Zadzwoń lub napisz do wybranej kancelarii notarialnej i poinformuj o sytuacji. Powiedz, że osoba nie może przyjechać do kancelarii z powodu choroby i poproś o wizytę w określonym miejscu. Większość notariuszy wyraża zgodę.

Krok 2 — wstępna rozmowa telefoniczna lub mailowa. Przed wizytą warto przekazać notariuszowi podstawowe informacje o planowanych czynnościach — kto jest testatorem, co chce zapisać, kogo powołuje do spadku, czy planuje dodatkowe czynności (np. umowę dożywocia, pełnomocnictwo). Pozwoli to notariuszowi przygotować projekt aktu przed wizytą.

Krok 3 — ustalenie terminu i miejsca. Notariusz przyjeżdża w uzgodnionym terminie do domu, szpitala lub hospicjum. Może być konieczne wcześniejsze uzgodnienie wizyty z personelem medycznym (szczególnie w szpitalu lub hospicjum).

Krok 4 — przygotowanie dokumentów. Testator (lub jego rodzina) powinni przygotować dokumenty niezbędne do dokonania czynności — dowód osobisty, dokumenty dotyczące majątku.

Co notariusz może zrobić podczas wizyty poza kancelarią?

Notariusz poza kancelarią może dokonać wszystkich czynności notarialnych, które może wykonywać w kancelarii. W kontekście planowania sukcesji majątku szczególnie istotne są:

Testament notarialny — najpewniejsza forma testamentu. Testament w formie aktu notarialnego jest przechowywany w kancelarii i wpisywany do Notarialnego Rejestru Testamentów (NORT). Nie może zaginąć.

Zapis windykacyjny — może być ustanowiony wyłącznie w testamencie notarialnym. Pozwala na przekazanie konkretnego składnika majątkowego (nieruchomości, udziałów w spółce, wierzytelności) bezpośrednio na wskazaną osobę z chwilą śmierci — bez konieczności zawierania umowy.

Umowa dożywocia — przeniesienie własności nieruchomości w zamian za dożywotnie utrzymanie. J. Ś. sporządziła taką umowę razem z testamentem — bo chciała zapewnić sobie opiekę przez osoby, które ją odwiedzały.

Pełnomocnictwo — do zarządzania majątkiem, reprezentacji przed instytucjami, dokonywania czynności prawnych.

Akt poświadczenia dziedziczenia — może być sporządzony notarialnie jako alternatywa dla sądowego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku.

Jak przebiega wizyta — dwa etapy z orzeczenia SA Poznań

Sprawa J. Ś. pokazuje, jak może wyglądać wizyta notariusza u osoby obłożnie chorej. W tej sprawie były dwa etapy:

Etap pierwszy — wizyta wstępna (popołudniowa). Notariusz M. S. przybył do hospicjum po południu. Spotkanie polegało na „rozmowie i uzyskaniu przez notariusza informacji jakich czynności J. Ś. chce dokonać”. Rozmowa była rzeczowa — J. Ś. chciała sporządzić testament i umowę dożywocia. Notariusz wyjaśnił możliwości prawne, wysłuchał woli testatora i zebrał niezbędne informacje do przygotowania projektów.

Etap drugi — wizyta właściwa (wieczorna). Po powrocie do kancelarii notariusz przygotował projekty obu aktów notarialnych. Wieczorem wrócił do hospicjum z gotowymi projektami. Akty zostały odczytane J. Ś. i przez nią podpisane. Testament i umowa dożywocia nabrały mocy prawnej.

To dwuetapowe podejście jest szczególnie rozsądne w przypadku osób obłożnie chorych — pierwsza wizyta służy zebraniu informacji i ocenie woli testatora, druga — dokonaniu czynności. Pozwala to notariuszowi upewnić się co do świadomości i woli testatora oraz przygotować perfekcyjne projekty aktów.

Czy testament sporządzony poza kancelarią jest tak samo ważny?

Tak — i nie ma w tym względzie żadnych wątpliwości prawnych. Miejsce sporządzenia aktu notarialnego nie wpływa na jego ważność. Akt notarialny sporządzony w hospicjum lub w domu prywatnym ma identyczną moc prawną jak akt sporządzony w kancelarii.

Jedynym wyjątkiem jest możliwość kwestionowania ważności testamentu z powodu braku zdolności testowania — co jednak dotyczy stanu umysłowego testatora w chwili testowania, a nie miejsca sporządzenia testamentu.

Jak pokazało orzeczenie SA Poznań I ACa 1237/17 — nawet bardzo intensywne kwestionowanie ważności testamentu sporządzonego w hospicjum (przez kilka lat, na wielu płaszczyznach, przez wiele składów biegłych) może nie odnieść skutku, jeżeli testator w chwili testowania był świadomy i swobodny.

Jakie dokumenty przygotować przed wizytą notariusza?

Przed wizytą notariusza należy przygotować:

Dokumenty tożsamości testatora — dowód osobisty lub paszport. W razie trudności z okazaniem dokumentu — można poprosić notariusza o wskazanie alternatywnych sposobów weryfikacji tożsamości.

Dokumenty dotyczące majątku — wyciągi z ksiąg wieczystych (nieruchomości), dokumenty dotyczące udziałów w spółkach, informacje o rachunkach bankowych i ich stanie, polisy ubezpieczeniowe, umowy leasingu i kredytów.

Dane beneficjentów — imiona i nazwiska, daty urodzenia, numery PESEL, adresy osób powołanych do spadku lub wskazanych jako zapisobiercy.

Informacje o aktualnej sytuacji rodzinnej — czy testator pozostaje w związku małżeńskim, ile ma dzieci, czy dzieci z poprzednich małżeństw, czy ktoś jest ubezwłasnowolniony.

Warto przekazać te informacje notariuszowi telefonicznie lub mailowo przed wizytą — by mógł przygotować projekt aktu z wyprzedzeniem.

Notarialny Rejestr Testamentów — dlaczego rejestracja jest ważna?

Od 2011 r. w Polsce działa Notarialny Rejestr Testamentów (NORT) — elektroniczna baza danych prowadzona przez Krajową Radę Notarialną. Notariusze mają obowiązek rejestrowania sporządzonych testamentów notarialnych oraz przyjętych na przechowanie testamentów holograficznych.

Rejestr jest przeszukiwany przez notariuszy przy sporządzaniu aktów poświadczenia dziedziczenia — co pozwala ustalić, czy spadkodawca pozostawił testament. Przeszukanie rejestru jest możliwe wyłącznie po przedstawieniu aktu zgonu.

Rejestracja testamentu notarialnego w NORT oznacza, że nawet w razie utraty oryginału przez notariusza — informacja o testamencie pozostanie w systemie. To istotna gwarancja bezpieczeństwa, niedostępna przy testamencie holograficznym.

Jeżeli sporządzasz testament notarialny — upewnij się, że notariusz wpisał go do NORT. Jest to obowiązek notariusza, ale warto o tym pamiętać.

FAQ

Czy notariusz może przyjeżdżać do szpitala poza godzinami pracy kancelarii?
Tak — notariusz może dokonywać czynności poza kancelarią i poza standardowymi godzinami pracy. Wieczorna wizyta notariusza w hospicjum, jak w omawianej sprawie, jest w pełni dopuszczalna. Może wiązać się z wyższą opłatą za dojazd i tryb pilny.

Czy jest limit odległości — jak daleko notariusz może pojechać?
Nie ma ustawowego limitu odległości. Notariusz może pojechać do każdego miejsca na terenie kraju. W praktyce — im dalsza odległość, tym wyższe koszty dojazdu, które ponosi zlecający.

Czy przy testamencie notarialnym sporządzanym w szpitalu potrzebni są świadkowie?
Przy standardowym testamencie notarialnym świadkowie nie są wymagani — czynność dokonuje sam notariusz. Świadkowie są wymagani w szczególnych przypadkach (np. gdy testator jest głuchy, niemy lub niewidomy). W typowej sprawie — jak ta z orzeczenia SA Poznań — świadkowie nie byli potrzebni.

Co zrobić, jeśli testator nie może fizycznie podpisać testamentu (np. z powodu drżenia rąk)?
Prawo przewiduje rozwiązania dla osób, które nie mogą złożyć własnoręcznego podpisu. Notariusz może odnotować przyczynę niemożności podpisania i stwierdzić tę okoliczność w akcie. Możliwe jest też złożenie tuszowego odcisku palca zamiast podpisu. Kwestię tę warto wcześniej omówić z notariuszem.

Zapraszamy do kontaktu z Kancelarią w sprawach dotyczących testamentów i prawa spadkowego.

Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Stan prawny na datą publikacji.