Testament ustny — kiedy można go sporządzić i dlaczego tak łatwo go unieważnić?

Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. W sprawach indywidualnych zalecamy konsultację z radcą prawnym lub adwokatem.

Kobieta umierała na raka. Wiedziała, że zostało jej niewiele czasu. Chciała podzielić swój majątek między dzieci i wnuka — zgodnie z własną wolą, nie według ustawowej kolejności dziedziczenia. Wezwała bliskich do łóżka i powiedziała im, co ma trafić do kogo. Dzieci spisały jej słowa, wszyscy podpisali. Wydawało się, że wszystko jest w porządku. Sąd Okręgowy w Poznaniu w postanowieniu z dnia 5 lutego 2025 r. (sygn. II Ca 1872/23) orzekł inaczej — testament był nieważny. Rodzina dowiedziała się o tym dopiero po śmierci matki, w toku postępowania sądowego.

Spis treści

Czym jest testament ustny i kiedy można go sporządzić?
Testament ustny jako testament szczególny — dlaczego nie zawsze można z niego skorzystać?
Przesłanka obawy rychłej śmierci — jak ją rozumieć?
Przesłanka szczególnych okoliczności uniemożliwiających zachowanie zwykłej formy
Wymóg jednoczesnej obecności co najmniej trzech świadków
Kto nie może być świadkiem testamentu ustnego?
Dlaczego testament w tej sprawie był nieważny?
Skutki nieważności — dziedziczenie ustawowe zamiast testamentowego
Jak uniknąć pułapek testamentu ustnego?
FAQ

Czym jest testament ustny i kiedy można go sporządzić?

Testament ustny to jedna z trzech form testamentów szczególnych przewidzianych przez polskie prawo — obok testamentu podróżnego i testamentu wojskowego. Reguluje go art. 952 Kodeksu cywilnego.

W odróżnieniu od testamentów zwykłych — holograficznego (własnoręcznego) i notarialnego — testament ustny nie wymaga ani pisma, ani notariusza. Spadkodawca może po prostu wypowiedzieć swoją ostatnią wolę przy świadkach. Właśnie ta prostota sprawia, że testament ustny wydaje się idealne rozwiązaniem dla osób, które nagle znalazły się w stanie zagrożenia życia i nie mają czasu ani możliwości skorzystania z formy pisemnej lub notarialnej.

Jednak ta sama prostota jest źródłem licznych pułapek. Sąd Okręgowy w Poznaniu w postanowieniu z dnia 5 lutego 2025 r. (sygn. II Ca 1872/23) podkreślił wyraźnie: „testament ustny to testament szczególny. Oznacza to, że nie może być sporządzony przez spadkodawcę w dowolnych okolicznościach, a jedynie w takich, w których ustawodawca to dopuszcza, a które mają miano szczególnych.”

Testament ustny jako testament szczególny — dlaczego nie zawsze można z niego skorzystać?

Testamenty szczególne zostały wprowadzone do systemu prawa jako wyjątek od reguły — na wypadek sytuacji nadzwyczajnych, gdy skorzystanie z testamentów zwykłych jest niemożliwe lub poważnie utrudnione. Ich dopuszczalność jest zatem ograniczona — zarówno co do okoliczności sporządzenia, jak i co do trwałości skutków.

Testament ustny traci moc, jeżeli od chwili, w której odpadła obawa rychłej śmierci lub szczególne okoliczności uzasadniające jego sporządzenie, upłynęło sześć miesięcy — chyba że spadkodawca zmarł przed upływem tego terminu (art. 955 k.c.). Oznacza to, że testament ustny sporządzony np. podczas ciężkiej choroby, z której testator wrócił do zdrowia, traci ważność po sześciu miesiącach od powrotu do zdrowia.

Konieczność zachowania szczególnej ostrożności przy stosowaniu tej formy testamentu wynika z zagrożenia jej autentyczności. Jak wskazał Sąd Okręgowy w Poznaniu w omawianym postanowieniu: „autentyczność testamentów ustnych jest zagrożona w szczególny sposób. Stąd konieczność rygorystycznego wykładania przepisów normujących tę formę testamentu, a także obowiązek sądu spadku zachowania szczególnej staranności i ostrożności przy ustalaniu zarówno spełnienia przesłanek tej formy testamentu, jak i treści dokonanych rozrządzeń.”

Przesłanka obawy rychłej śmierci — jak ją rozumieć?

Artykuł 952 § 1 k.c. wskazuje dwie alternatywne przesłanki dopuszczalności testamentu ustnego. Pierwszą z nich jest obawa rychłej śmierci spadkodawcy.

Obawa rychłej śmierci to subiektywno-obiektywna ocena sytuacji zdrowotnej testatora. Nie musi być pewne, że śmierć nastąpi wkrótce — wystarczy uzasadniona obawa, oparta na obiektywnych okolicznościach. W praktyce przesłankę tę spełniają:
— zaawansowana choroba terminalna (jak w omawianej sprawie — nowotwór złośliwy w stadium zaawansowanym),
— nagłe, poważne pogorszenie stanu zdrowia,
— wypadek lub uraz z bezpośrednim zagrożeniem życia,
— operacja z wysokim ryzykiem śmiertelnym.

W omawianej sprawie M. S. od co najmniej roku przed śmiercią była osobą leżącą, zmagała się z chorobą nowotworową. Przesłanka obawy rychłej śmierci była zatem bezsporna — i właśnie dlatego testament ustny był w tej sytuacji formalnie dopuszczalny. Problem leżał nie w braku przesłanki, lecz w wadliwości wykonania.

Przesłanka szczególnych okoliczności uniemożliwiających zachowanie zwykłej formy

Drugą przesłanką dopuszczalności testamentu ustnego jest sytuacja, gdy wskutek szczególnych okoliczności zachowanie zwykłej formy testamentu jest niemożliwe lub bardzo utrudnione.

Chodzi tu o niezależne od testatora okoliczności zewnętrzne — np. klęska żywiołowa, odcięcie od cywilizacji, brak dostępu do notariusza w miejscu przebywania testatora, pobyt w odległym miejscu bez możliwości dotarcia do kancelarii notarialnej w rozsądnym czasie.

Przesłanka ta jest węższa niż obawa rychłej śmierci — samo subiektywne poczucie testatora, że sporządzenie testamentu notarialnego jest kłopotliwe lub wymaga wysiłku, nie wystarczy. Konieczna jest obiektywna niemożliwość lub poważne utrudnienie.

W praktyce przesłanka ta jest rzadziej powoływana niż obawa rychłej śmierci — bo w większości sytuacji, gdy ktoś chce sporządzić testament, dotarcie do notariusza jest możliwe. Notariusze coraz częściej wyjeżdżają do obłożnie chorych pacjentów — co eliminuje argument o niemożności zachowania zwykłej formy.

Wymóg jednoczesnej obecności co najmniej trzech świadków

Artykuł 952 § 1 k.c. wymaga, by spadkodawca oświadczył ostatnią wolę ustnie przy jednoczesnej obecności co najmniej trzech świadków.

Oba elementy tego wymogu są bezwzględne:

Jednoczesność — wszyscy trzej świadkowie muszą być obecni w tym samym miejscu i czasie przez cały czas testowania. Nie wystarczy, że każdy z nich słyszał część oświadczenia, albo że świadkowie wchodzili i wychodzili. Sąd Okręgowy w Poznaniu podkreślił, że „obecność świadków oznacza, że co najmniej trzy osoby spełniające kryteria wskazane w treści art. 956 i 957 kc muszą być obecne przez cały czas testowania.”

Minimum trzech świadków — dwóch nie wystarczy, trzech jest minimum. Przy większej liczbie świadków dopuszczalne jest przesłuchanie tylko dwóch, jeżeli przesłuchanie pozostałych napotyka trudne do przezwyciężenia przeszkody.

W omawianej sprawie przy sporządzaniu testamentu ustnego obecni byli: J. S. (syn), T. H. (syn) i E. H. (córka). Trzy osoby — wystarczająca liczba. Problem polegał jednak na czymś innym: te same osoby były świadkami i jednocześnie beneficjentami testamentu lub krewnymi beneficjentów.

Kto nie może być świadkiem testamentu ustnego?

Artykuł 957 § 1 k.c. wprowadza katalog osób, które nie mogą być świadkami przy sporządzaniu testamentu. Są to:

— osoba, dla której w testamencie została przewidziana jakakolwiek korzyść — bezpośredni beneficjent testamentu,
— małżonek tej osoby,
— krewni lub powinowaci tej osoby pierwszego i drugiego stopnia — co obejmuje rodziców, dzieci, rodzeństwo, dziadków, wnuki, małżonków dzieci (zięciów i synowe), małżonków rodziców (ojczymów, macochy),
— osoby pozostające z nią w stosunku przysposobienia.

Konsekwencje naruszenia tego zakazu reguluje art. 957 § 2 k.c.: co do zasady nieważne jest tylko to postanowienie testamentu, które przysparza korzyści osobie nieuprawnionej do bycia świadkiem lub jej bliskim. Jednak — i tu pojawia się zasadnicze ryzyko — „gdy z treści testamentu lub z okoliczności wynika, że bez nieważnego postanowienia spadkodawca nie sporządziłby testamentu danej treści, nieważny jest cały testament.”

W praktyce, gdy wszyscy świadkowie są jednocześnie beneficjentami lub ich bliskimi — cały testament jest nieważny.

Dlaczego testament w tej sprawie był nieważny?

W omawianej sprawie rodzina M. S. popełniła klasyczny błąd wynikający z braku znajomości prawa. Trójka świadków testamentu ustnego złożonego 31 lipca 2022 r. to:
— J. S. — syn, powołany do spadku testamentem,
— T. H. — syn, powołany do spadku testamentem,
— E. H. — córka, matka A. W. (wnuka powołanego do spadku).

Każda z tych osób była wykluczona z bycia świadkiem na podstawie art. 957 § 1 k.c.:
— J. S. — jako osoba, dla której przewidziana jest korzyść,
— T. H. — jako osoba, dla której przewidziana jest korzyść,
— E. H. — jako krewna pierwszego stopnia A. W. (jego matka), dla którego przewidziana jest korzyść.

Sąd Okręgowy w Poznaniu stwierdził jednoznacznie: „nie może ulegać wątpliwości, że testament ten jest nieważny (art. 958 kc), bowiem świadkami tego testamentu były osoby, dla których w testamencie została przewidziana korzyść — J. S. i T. H. (1) oraz krewna pierwszego stopnia — E. H., która jest matką A. W. (1). Nieważność testamentu jest w tej sytuacji bezwzględna i uniemożliwia stwierdzenie nabycia spadku na jego podstawie.”

Skutki nieważności — dziedziczenie ustawowe zamiast testamentowego

Konsekwencją nieważności jedynego testamentu było dziedziczenie ustawowe. M. S. w chwili śmierci nie była zamężna i miała troje dzieci: E. H., T. H. i J. S. Żadne z nich nie odrzuciło spadku ani nie zostało uznane za niegodne dziedziczenia.

Na podstawie art. 931 § 1 k.c. każde z trojga dzieci odziedziczyło po 1/3 spadku — z dobrodziejstwem inwentarza, bo nikt nie złożył oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku.

Co istotne — wnuk A. W., którego M. S. wyraźnie chciała obdarować, nie odziedziczył niczego. Wola spadkodawczyni — jasna, wyrażona wobec świadków, spisana — nie mogła zostać zrealizowana z powodu wadliwości formalnej. Prawo nie chroni treści woli, lecz wymaga zachowania formy.

Jak uniknąć pułapek testamentu ustnego?

Sprawa M. S. pokazuje, jak dramatyczne konsekwencje może mieć brak znajomości kilku przepisów. Kilka praktycznych zasad:

Świadkowie muszą być osobami niezainteresowanymi. Idealny świadek testamentu ustnego to osoba, która nie dziedziczy, nie jest krewnym ani powinowatym beneficjenta — i której dotyczy wyłącznie obserwowanie woli testatora. W praktyce: sąsiedzi, znajomi, pielęgniarki, lekarze, pracownicy opieki — o ile spełniają pozostałe wymogi zdolności bycia świadkiem.

Przy terminalnej chorobie — zawczasu skorzystaj z notariusza. Notariusze wyjeżdżają do obłożnie chorych pacjentów. Testament notarialny sporządzony w domu chorego lub w szpitalu jest znacznie bezpieczniejszy niż testament ustny. Eliminuje ryzyko nieważności z powodu wadliwości formalnej.

Jeżeli już korzystasz z testamentu ustnego — zadbaj o prawidłowy zapis. Jeden ze świadków lub osoba trzecia powinna spisać oświadczenie przed upływem roku od jego złożenia, z podaniem miejsca i daty oświadczenia oraz miejsca i daty sporządzenia pisma, a pismo to powinni podpisać spadkodawca i dwaj świadkowie albo wszyscy świadkowie.

Nie zakładaj, że „wszyscy wiedzą, co się robi.” Rodzina M. S. działała w dobrej wierze i z dobrymi intencjami. Błąd kosztował wolę matki zrealizowania jej ostatnich życzeń.

FAQ

Czy testament ustny może być sporządzony przez osobę zdrową?
Co do zasady nie — testament ustny jest testamentem szczególnym, dopuszczalnym wyłącznie gdy istnieje obawa rychłej śmierci lub szczególne okoliczności uniemożliwiające zachowanie zwykłej formy. Testament ustny sporządzony bez tych przesłanek jest nieważny.

Czy można sporządzić testament ustny z dwoma świadkami zamiast trzech?
Nie — art. 952 § 1 k.c. wymaga jednoczesnej obecności co najmniej trzech świadków. Dwóch nie wystarczy. Mniejsza liczba świadków powoduje nieważność testamentu.

Czy świadek testamentu ustnego może być dalszym krewnym beneficjenta, np. kuzynem?
Art. 957 § 1 k.c. wyklucza krewnych i powinowatych pierwszego i drugiego stopnia beneficjenta. Kuzyn to krewny czwartego stopnia — nie jest wykluczony z bycia świadkiem na podstawie tego przepisu. Niemniej warto zachować ostrożność i wybierać świadków niezwiązanych rodzinnie z beneficjentami.

Czy notariusz może być świadkiem testamentu ustnego?
Nie ma ku temu przeszkód z punktu widzenia art. 957 k.c. — o ile notariusz nie jest beneficjentem testamentu ani krewnym beneficjenta. W praktyce jednak przy obecności notariusza sensowniejsze jest sporządzenie testamentu notarialnego — bezpieczniejszego i wolnego od ryzyk testamentu ustnego.

Jak długo jest ważny testament ustny?
Testament ustny traci moc, jeżeli od chwili, w której odpadła obawa rychłej śmierci lub szczególne okoliczności, upłynęło sześć miesięcy, a testator nie sporządził testamentu w zwykłej formie. Jeżeli testator zmarł w tym czasie — testament zachowuje moc.

Zapraszamy do kontaktu z Kancelarią w sprawach dotyczących testamentów i prawa spadkowego.

Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Stan prawny na datę publikacji.