Wydziedziczenie w testamencie — czym naprawdę jest i co oznacza dla Twojej rodziny?

Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej.

Szybka odpowiedź: Wydziedziczenie w rozumieniu Kodeksu cywilnego to pozbawienie przez spadkodawcę określonej osoby prawa do zachowku — a więc minimalnego udziału w spadku, który przysługuje najbliższym krewnym niezależnie od treści testamentu. Wydziedziczenie jest możliwe tylko z konkretnych, ustawowo określonych przyczyn. Mylone jest powszechnie z prostym pominięciem kogoś w testamencie — co jest zupełnie inną czynnością o innych skutkach prawnych.

Spis treści

Dwa znaczenia słowa „wydziedziczenie” — prawne i potoczne
Wydziedziczenie jako pozbawienie zachowku — art. 1008 k.c.
Kiedy wydziedziczenie jest skuteczne?
Wydziedziczenie a testament negatywny — ważna różnica
Co naprawdę chciał osiągnąć spadkodawca — sprawa poznańska
FAQ

Dwa znaczenia słowa „wydziedziczenie” — prawne i potoczne

W języku potocznym „wydziedziczenie” oznacza po prostu pozbawienie kogoś spadku — pominięcie go w testamencie, sprawienie, że po śmierci nic nie dostanie. Klienci kancelarii bardzo często przychodzą ze słowami: „Mama chce mnie wydziedziczyć” lub „Ojciec wydziedziczył brata w testamencie.”

W prawie polskim słowo to ma znacznie precyzyjniejszy sens — i nie pokrywa się z potocznym rozumieniem.

Wydziedziczenie w rozumieniu prawnym (art. 1008 k.c.) to pozbawienie przez spadkodawcę określonej osoby prawa do zachowku — specjalnego świadczenia, które przysługuje zstępnym, małżonkowi i rodzicom spadkodawcy nawet wtedy, gdy zostali pominięci w testamencie lub oddziedziczyli mniej niż połowę udziału ustawowego. Wydziedziczenie jest zatem narzędziem do pozbawienia kogoś tej ostatniej linii obrony — zachowku.

Tymczasem zwykłe pominięcie kogoś w testamencie — nieuwzględnienie go jako spadkobiercy — nie jest wydziedziczeniem w rozumieniu prawnym. Osoba pominięta nadal może mieć roszczenie o zachowek.

Wydziedziczenie jako pozbawienie zachowku — art. 1008 k.c.

Art. 1008 Kodeksu cywilnego stanowi, że spadkodawca może w testamencie pozbawić zstępnych, małżonka i rodziców zachowku (wydziedziczenie), jeżeli uprawniony do zachowku:

dopuszcza się względem spadkodawcy albo osoby mu bliskiej umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci; wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego; uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

Trzy i tylko trzy przyczyny. Wydziedziczenie z powodów innych niż te wymienione — np. dlatego, że dziecko wybrało zawód wbrew woli ojca, ożeniło się z osobą niemilą teściowej lub po prostu nie utrzymywało kontaktów — nie jest skutecznym wydziedziczeniem w rozumieniu art. 1008 k.c.

Co więcej — przyczyna wydziedziczenia musi być wskazana w testamencie, musi istnieć w dacie sporządzenia testamentu i nie może być uprzednio przebaczona przez spadkodawcę. Niespełnienie choćby jednego z tych warunków czyni wydziedziczenie nieważnym — co potwierdził Sąd Okręgowy w Poznaniu w postanowieniu z dnia 3 czerwca 2016 r. (sygn. II Ca 1654/15).

Kiedy wydziedziczenie jest skuteczne?

Aby wydziedziczenie jako pozbawienie prawa do zachowku było skuteczne, muszą być spełnione łącznie wszystkie poniższe warunki:

testament musi być ważny formalnie — sporządzony własnoręcznie w całości lub w formie aktu notarialnego; przyczyna wydziedziczenia musi być jedną z trzech wymienionych w art. 1008 k.c.; przyczyna musi być wskazana w testamencie — nie wystarczy, że istnieje; przyczyna musi istnieć w dacie sporządzenia testamentu; spadkodawca nie może wcześniej wybaczyć wydziedziczonemu tej przyczyny (art. 1010 k.c.).

Jeżeli któryś z tych warunków nie jest spełniony — wydziedziczenie jako pozbawienie zachowku jest nieważne. Wydziedziczony zachowuje prawo do zachowku i może go dochodzić od spadkobierców w procesie cywilnym.

Wydziedziczenie a testament negatywny — ważna różnica

Tu pojawia się kluczowe rozróżnienie, które Sąd Okręgowy w Poznaniu bardzo precyzyjnie omówił w wyroku w sprawie II Ca 1654/15.

Wydziedziczenie (art. 1008 k.c.) pozbawia prawa do zachowku — ale jednocześnie, niejako „przy okazji”, powoduje też wyłączenie od dziedziczenia ustawowego. Logika jest prosta: skoro wydziedziczony traci nawet zachowek — tym bardziej traci status spadkobiercy.

Ale istnieje też testament negatywny — odrębna instytucja, polegająca na samym tylko wyłączeniu kogoś od dziedziczenia ustawowego, bez pozbawiania go prawa do zachowku. W Kodeksie cywilnym nie ma przepisu wprost regulującego testament negatywny — jego dopuszczalność wywodzi się z zasady swobody testowania.

Skutek jest następujący: osoba wyłączona testamentem negatywnym nie dziedziczy, ale zachowuje prawo do zachowku.

Co naprawdę chciał osiągnąć spadkodawca — sprawa poznańska

Sprawa rozpoznana przez Sąd Okręgowy w Poznaniu (sygn. II Ca 1654/15) jest ilustracją tego, jak istotne jest precyzyjne odczytanie woli spadkodawcy.

Spadkodawca B. R. sporządził testament notarialny, w którym wydziedziczył swoją córkę A. G. — podając jako przyczynę brak jakiegokolwiek kontaktu od urodzenia. W testamencie użył słowa „wydziedziczam” — co sąd musiał interpretować zarówno jako wyłączenie od dziedziczenia, jak i pozbawienie prawa do zachowku.

Sąd Rejonowy uznał, że skoro córka została wyłączona od dziedziczenia, to jej syn P. G. — wnuk spadkodawcy — również nie dziedziczy, bo nie był przez dziadka wprost powołany do spadku.

Sąd Okręgowy zmienił to orzeczenie — odwołując się do uchwały Sądu Najwyższego z dnia 3 grudnia 2015 r. (III CZP 85/15) i przyjmując, że skoro córka straciła przymiot spadkobiercy, na jej miejsce wchodzi jej syn P. G. jako zstępny wydziedziczonego.

Dodatkowy argument: spadkodawca wiedział, że córka ma syna. Testament sporządzono notarialnie — a więc ze stosownymi pouczeniami. Gdyby wolą spadkodawcy było wykluczenie również wnuka, testament zawierałby stosowne oświadczenie.

Jak ujął to Sąd Okręgowy: „Gdyby negatywne skutki tego rozrządzenia miały objąć także P. G., testament zawierałby konieczne oświadczenie testatora w tym względzie.”

FAQ

Czy wydziedziczenie i pominięcie w testamencie to to samo? Nie. Pominięcie w testamencie oznacza, że dana osoba nie dziedziczy na podstawie testamentu — ale nadal może mieć prawo do zachowku. Wydziedziczenie w rozumieniu art. 1008 k.c. to pozbawienie prawa do zachowku, możliwe tylko z trzech ustawowych przyczyn.

Jakie są powody wydziedziczenia według polskiego prawa? Art. 1008 k.c. przewiduje trzy przyczyny: umyślne przestępstwo przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności spadkodawcy lub osoby mu bliskiej; uporczywe postępowanie wbrew woli spadkodawcy w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego; uporczywe niedopełnianie obowiązków rodzinnych wobec spadkodawcy.

Czy wydziedziczenie jest ważne, jeżeli podana przyczyna była nieprawdziwa? Wydziedziczenie może być nieskuteczne jako pozbawienie prawa do zachowku — jeżeli podana przyczyna nie istniała lub była przebaczona. Jednak testament może nadal wyłączać wydziedziczonego od dziedziczenia (testament negatywny). Ocena skuteczności wydziedziczenia jako pozbawienia zachowku następuje dopiero w procesie o zachowek.

Czy wydziedziczony może podważyć testament? Tak — może żądać stwierdzenia nieważności testamentu (jeżeli był sporządzony w okolicznościach wadliwych) lub w procesie o zachowek wykazywać, że przyczyna wydziedziczenia nie istniała lub była przebaczona. Każda z tych ścieżek wymaga odrębnego postępowania.

Czy wydziedziczenie jednego dziecka wpływa na uprawnienia jego dzieci (wnuków spadkodawcy)? Tak — wydziedziczony traci przymiot spadkobiercy, a jego miejsce zajmują jego zstępni. Wnukowie wydziedziczonego dziedziczą udział, który przypadałby ich rodzicowi. Potwierdził to Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 3 grudnia 2015 r. (sygn. III CZP 85/15).

Zapraszamy do kontaktu z kancelarią w sprawach dotyczących prawa spadkowego.

Kancelaria KOWALAK JĘDRZEJEWSKA KONRADY I PARTNERZY ADWOKACI I RADCOWIE PRAWNI ul. Mickiewicza 18a/3, 60-834 Poznań tel.: +48 61 222 49 63 kancelaria@prawnikpoznanski.pl www.prawospadkowepoznan.pl

Autorem artykułu jest radca prawny Bartosz Kowalak.

Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej.