Zachowek a zwolnienie darowizny z zaliczenia na schedę spadkową – różnice i konsekwencje prawne

W mojej praktyce radcy prawnego często spotykam się z nieporozumieniami dotyczącymi dwóch odrębnych instytucji prawa spadkowego: zachowku oraz zaliczenia darowizny na schedę spadkową. Wielu klientów błędnie sądzi, że zwolnienie darowizny z zaliczenia na schedę spadkową automatycznie oznacza również zwolnienie z obowiązku uwzględnienia jej przy obliczaniu zachowku. Nic bardziej mylnego! Te dwie instytucje służą różnym celom i mają różne zastosowanie w praktyce.

Różnice między zachowkiem a zaliczeniem na schedę spadkową

 

Zanim przejdziemy do głębszej analizy, wyjaśnijmy podstawowe różnice:

Zachowek (art. 991-1011 KC)

• Jest to roszczenie pieniężne przysługujące najbliższym spadkodawcy (zstępnym, małżonkowi, rodzicom)
• Ma na celu zapewnienie osobom najbliższym minimalnego udziału w majątku spadkodawcy
• Powstaje, gdy uprawniony został pominięty w testamencie lub otrzymał mniej niż wartość zachowku
• Przy obliczaniu zachowku dolicza się do spadku darowizny uczynione przez spadkodawcę (z pewnymi wyjątkami)

Zaliczenie na schedę spadkową (art. 1039-1043 KC)

• Dotyczy wyłącznie działu spadku między spadkobiercami ustawowymi
• Ma na celu wyrównanie udziałów spadkobierców przez uwzględnienie darowizn otrzymanych wcześniej
• Ma zastosowanie tylko przy dziedziczeniu ustawowym i działu spadku
• Spadkodawca może zwolnić darowiznę z obowiązku zaliczenia na schedę spadkową

Studium przypadku – wyrok SR Poznań-Nowe Miasto i Wilda

 

Doskonałym przykładem ilustrującym rozróżnienie między tymi instytucjami jest wyrok Sądu Rejonowego Poznań – Nowe Miasto i Wilda w Poznaniu z dnia 6 października 2021 r., sygn. akt V C 932/19.

W sprawie tej spadkodawczyni dokonała darowizny udziału w nieruchomości na rzecz swojego syna. W umowie darowizny znalazło się oświadczenie:

“Ponadto M. N. (2) oświadczyła, że darowizna jest zwolniona z obowiązku jej zaliczenia na schedę spadkową (1039 kc).”

Po śmierci spadkodawczyni, zstępni jej córki (która zmarła przed spadkodawczynią) wystąpili z roszczeniem o zachowek przeciwko obdarowanemu synowi. Syn próbował bronić się m.in. argumentem, że darowizna została zwolniona z zaliczenia na schedę spadkową, więc nie powinna być uwzględniana przy obliczaniu zachowku.

Sąd jednoznacznie odrzucił ten argument, stwierdzając:

“Poza tym zwolnienie z art. 1039 kc z obowiązku zaliczenia tej darowizny na schedę spadkową było irrelewantne dla roszczenia o zachowek, gdyż przepis ten dotyczy odrębnej instytucji działu spadku.”

Oznacza to, że nawet jeśli darowizna została zwolniona z zaliczenia na schedę spadkową, to nadal musi być uwzględniona przy obliczaniu zachowku.

Praktyczne konsekwencje rozróżnienia

Wyjaśnijmy praktyczne konsekwencje tego rozróżnienia na podstawie przykładu:

Przykład: Wyobraźmy sobie, że spadkodawca Jan ma dwoje dzieci: Adama i Barbarę. Jan podarował Adamowi nieruchomość wartą 200 000 zł, zwalniając tę darowiznę z zaliczenia na schedę spadkową. W chwili śmierci Jana jego majątek wynosi 100 000 zł. Jan nie sporządził testamentu.

Konsekwencje dla działu spadku:

• Adam i Barbara dziedziczą po 50 000 zł (po połowie majątku spadkowego)
• Darowizna dla Adama nie jest zaliczana na poczet jego udziału w spadku (z powodu zwolnienia)
• W efekcie Adam otrzymuje łącznie 250 000 zł (200 000 zł z darowizny + 50 000 zł ze spadku), a Barbara tylko 50 000 zł

Konsekwencje dla ewentualnego zachowku:

• Jeśli Jan sporządziłby testament, powołując do całości spadku tylko Adama
• Substrat zachowku wynosiłby 300 000 zł (100 000 zł ze spadku + 200 000 zł z darowizny)
• Barbara miałaby prawo do zachowku w wysokości 75 000 zł (1/2 × 1/2 × 300 000 zł)
• Zwolnienie darowizny z zaliczenia na schedę spadkową nie miałoby tu żadnego znaczenia

Kiedy zwolnienie z zaliczenia na schedę ma prawne znaczenie?

Zwolnienie darowizny z zaliczenia na schedę spadkową ma znaczenie tylko w następujących okolicznościach:

1. Gdy dochodzi do dziedziczenia ustawowego (a nie testamentowego)
2. Gdy przeprowadzany jest dział spadku między spadkobiercami ustawowymi
3. Gdy obdarowanym jest spadkobierca ustawowy

Natomiast zwolnienie to nie ma żadnego wpływu na:

1. Obliczanie zachowku
2. Doliczanie darowizny do substratu zachowku
3. Odpowiedzialność obdarowanego za zapłatę zachowku

Analiza stanowiska sądu w cytowanym wyroku

W omawianym wyroku sąd jednoznacznie stwierdził, że dla celów obliczenia zachowku należy uwzględnić darowiznę nieruchomości, mimo że była ona zwolniona z zaliczenia na schedę spadkową:

“Zarazem w świetle cyt. wyżej przepisów do substratu zachowku należało właśnie zaliczyć powyższą darowiznę udziału w zabudowanej nieruchomości i to o wartości przedmiotu darowizny obliczonej według stanu z chwili jej dokonania, a według cen z chwili ustalania zachowku (art. 995 § 1 kc).”

Sąd wyraźnie rozdzielił te dwie instytucje prawne, traktując je jako odrębne i służące różnym celom.

Praktyczne wskazówki dla spadkobierców i darczyńców

Na podstawie omówionego orzeczenia i mojego doświadczenia zawodowego, mogę sformułować następujące wskazówki:

Dla darczyńców:

1. Zwolnienie darowizny z zaliczenia na schedę spadkową nie uchroni obdarowanego przed roszczeniami o zachowek ze strony pominiętych spadkobierców.
2. Jeśli chcesz zminimalizować ryzyko roszczeń o zachowek, rozważ darowizny dokonane dawniej niż 10 lat przed otwarciem spadku (art. 994 § 1 KC).
3. Pamiętaj, że wydziedziczenie wymaga spełnienia ściśle określonych w ustawie przesłanek i nie może być arbitralne.

Dla spadkobierców i uprawnionych do zachowku:

1. Darowizny zwolnione z zaliczenia na schedę spadkową nadal są uwzględniane przy obliczaniu zachowku.
2. Przy dochodzeniu zachowku należy brać pod uwagę wszystkie darowizny podlegające doliczeniu do spadku.
3. Warto sprawdzić, czy spadkodawca dokonał darowizn za życia, nawet jeśli były one zwolnione z zaliczenia na schedę spadkową.

Podsumowanie

Zachowek i zaliczenie darowizny na schedę spadkową to dwie odrębne instytucje prawa spadkowego, które nie powinny być mylone. Zwolnienie darowizny z zaliczenia na schedę spadkową nie oznacza automatycznie zwolnienia jej z uwzględnienia przy obliczaniu zachowku.

Jak pokazuje omówione orzeczenie Sądu Rejonowego w Poznaniu, sądy jasno rozróżniają te instytucje i konsekwentnie stosują właściwe przepisy. Dla praktyki prawnej oznacza to, że oświadczenie o zwolnieniu darowizny z zaliczenia na schedę spadkową ma ograniczone znaczenie i nie chroni obdarowanego przed roszczeniami o zachowek.

 

---

Disclaimer: Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Każda sprawa spadkowa jest indywidualna i wymaga analizy konkretnego stanu faktycznego. W celu uzyskania pomocy prawnej w sprawach zachowku, zapraszam do mojej kancelarii.

Kancelaria Radcy Prawnego Bartosz Kowalak
ul. Mickiewicza 18a/3
60-834 Poznań
tel. +48 61 2224963