Zachowek dziedziczony — jak spadkobierca może dochodzić zachowku, który przysługiwał jego rodzicowi

Zachowek dziedziczony — jak spadkobierca może dochodzić zachowku, który przysługiwał jego rodzicowi

Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej.

Spis treści

Czym jest zachowek dziedziczony i skąd się bierze?
Art. 1002 KC — przepis, o którym mało kto wie
Jakie warunki muszą być spełnione?
Czy uprawniony musiał wytoczyć powództwo za życia?
Z ciekawym problemem zmierzył się Sąd Okręgowy w Poznaniu
Jak obliczyć zachowek dziedziczony?
Praktyczne wskazówki
FAQ

Czym jest zachowek dziedziczony i skąd się bierze?

Zachowek to uprawnienie osobiste — przysługuje konkretnej osobie jako członkowi najbliższej rodziny spadkodawcy. Wydawałoby się więc, że wraz ze śmiercią uprawnionego roszczenie o zachowek powinno po prostu wygasnąć. W końcu to on miał prawo, on mógł dochodzić swojego, a skoro odszedł — sprawa zamknięta.

Polskie prawo spadkowe idzie jednak w innym kierunku. Roszczenie o zachowek — jak każde roszczenie majątkowe — wchodzi do spadku po uprawnionym i podlega dziedziczeniu przez jego spadkobierców. Ma to głęboki sens: gdyby było inaczej, wystarczyłoby przeciągnąć sprawę wystarczająco długo, by uprawniony umarł, i problem zachowku znikałby sam.

Ta instytucja nazywana jest potocznie zachowkiem dziedziczonym albo roszczeniem z art. 1002 KC. W praktyce jest stosunkowo rzadko podnoszona — i właśnie dlatego warto ją omówić szczegółowo.

Art. 1002 KC — przepis, o którym mało kto wie

Treść art. 1002 KC jest zwięzła: „Roszczenie z tytułu zachowku przechodzi na spadkobiercę osoby uprawnionej do zachowku tylko wtedy, gdy spadkobierca ten należy sam do kręgu osób uprawnionych do zachowku po pierwszym spadkodawcy.”

Przepis wprowadza zatem dwa elementy: przejście roszczenia i ograniczenie kręgu uprawnionych do jego dziedziczenia. Nie każdy spadkobierca osoby uprawnionej może dochodzić odziedziczonego zachowku — tylko ten, kto sam byłby uprawniony do zachowku po pierwszym spadkodawcy.

To rozróżnienie jest kluczowe. Jeśli uprawniony do zachowku miał tylko jednego spadkobiercę — i był to daleki krewny, który sam nie należałby do kręgu osób uprawnionych do zachowku po pierwszym spadkodawcy — roszczenie przepada. Przechodzi wyłącznie na tych, którzy sami spełniają przesłanki z art. 991 § 1 KC wobec pierwotnego spadkodawcy.

Jakie warunki muszą być spełnione?

Aby dochodzić zachowku dziedziczonego, muszą być spełnione łącznie trzy warunki:

Po pierwsze — osoba pierwotnie uprawniona do zachowku (nazwijmy ją „pierwszym uprawnionym”) nie otrzymała należnego jej zachowku za życia — ani w postaci darowizny od spadkodawcy, ani przez powołanie do spadku, ani przez zapis.

Po drugie — pierwszy uprawniony zmarł, nie dochodziwszy zachowku w całości. Roszczenie weszło do jego masy spadkowej.

Po trzecie — osoba, która dziedziczy po pierwszym uprawnionym i chce dochodzić odziedziczonego zachowku, sama należy do kręgu uprawnionych do zachowku po pierwszym spadkodawcy — czyli jest jego zstępnym, małżonkiem lub rodzicem (art. 991 § 1 KC).

Czy uprawniony musiał wytoczyć powództwo za życia?

To pytanie pojawia się niemal w każdej sprawie, w której podnoszony jest art. 1002 KC. Odpowiedź jest jednoznaczna i potwierdzona przez Sąd Najwyższy: nie.

Na dziedziczenie roszczenia o zachowek nie ma wpływu to, czy pierwszy uprawniony wytoczył powództwo za życia. Roszczenie przechodzi na spadkobierców niezależnie od tego, czy zostało zgłoszone w sądzie, czy choćby wspomniane w jakimkolwiek piśmie. Liczy się tylko to, że roszczenie istniało w chwili śmierci uprawnionego i nie zostało zaspokojone.

Potwierdził to Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 28 kwietnia 2010 r. (sygn. akt III CSK 143/09): na dziedziczenie roszczenia o zachowek w sytuacji, o której mowa w art. 1002 KC, nie ma wpływu kwestia wytoczenia powództwa o zachowek za życia uprawnionego.

Z ciekawym problemem zmierzył się Sąd Okręgowy w Poznaniu

Z praktycznym zastosowaniem art. 1002 KC zmierzył się Sąd Okręgowy w Poznaniu w sprawie zakończonej wyrokiem z dnia 20 czerwca 2018 r. (sygn. akt XII C 19/17). Stan faktyczny był następujący: matka stron testamentem powołała do całości spadku jednego z synów. Drugi syn — powód — był pominięty. Miał zatem własne roszczenie o zachowek po matce.

Ale sprawa miała jeszcze jeden wątek. Ojciec stron, który żył w chwili śmierci matki, miał własne roszczenie o zachowek po żonie — jako małżonek, który byłby powołany do spadku z ustawy. Ojciec jednak nie zdążył tego roszczenia dochodzić — zmarł dwa lata po matce, nie wytaczając powództwa.

Powód — dziedzicząc po ojcu w ½ części — podniósł, że odziedziczył również roszczenie o zachowek, które przysługiwało ojcu po matce. Sąd uznał to żądanie za zasadne. Powód sam należał do kręgu uprawnionych do zachowku po matce (był jej synem), a więc spełniał warunek z art. 1002 KC. Fakt, że ojciec nie wytoczył powództwa za życia, nie miał żadnego znaczenia — zgodnie z wyrokiem SN z dnia 28 kwietnia 2010 r. (sygn. akt III CSK 143/09).

Co ciekawe, ojciec miał w chwili śmierci matki 72 lata — a więc przekroczył wiek emerytalny. Sąd uznał go za osobę niezdolną do pracy, co oznaczało, że przysługiwał mu zachowek w wysokości ⅔ udziału przy dziedziczeniu ustawowym, a nie standardowej ½. To istotny niuans, o którym więcej w kolejnym artykule.

Łącznie — zachowek własny powoda po matce plus odziedziczony zachowek po ojcu — sąd zasądził 49 425 zł.

Jak obliczyć zachowek dziedziczony?

Obliczenie zachowku dziedziczonego przebiega w kilku krokach, które warto prześledzić na przykładzie z omawianej sprawy.

Krok 1 — ustal zachowek należny pierwszemu uprawnionemu. Ojciec stron byłby przy dziedziczeniu ustawowym po matce powołany do ⅓ spadku (razem z dwoma synami). Ponieważ miał 72 lata i był uznany za niezdolnego do pracy — jego zachowek wynosił ⅔ × ⅓ = 2/9 substratu zachowku.

Krok 2 — oblicz kwotę. Substrat zachowku wynosił 166 250 zł. Zachowek ojca = 166 250 zł × 2/9 = 36 944 zł (po zaokrągleniu).

Krok 3 — ustal udział spadkowy w dziedziczeniu po ojcu. Powód dziedziczył po ojcu w ½ części. Odziedziczone roszczenie o zachowek = ½ × 36 944 zł = 18 472 zł (w przybliżeniu — sąd dokonał własnych wyliczeń arytmetycznych, które dały łączną kwotę 49 425 zł przy połączeniu obu roszczeń).

Krok 4 — sprawdź, czy nie ma podstaw do zaliczenia. Zaliczeniu na zachowek dziedziczony podlegałyby darowizny otrzymane przez pierwszego uprawnionego od pierwszego spadkodawcy. W omawianej sprawie ojciec nie otrzymał darowizny od matki — nie było więc czego zaliczać.

Praktyczne wskazówki

Sprawdź, czy Twój rodzic miał roszczenie o zachowek po współmałżonku. Jeśli matka testamentem pominęła ojca, a ojciec nie dożył zaspokojenia roszczenia — możesz je odziedziczyć, jeśli sam jesteś uprawnionym do zachowku po matce.
Nie zwlekaj z ustaleniem, czy roszczenie nie jest przedawnione. Roszczenie o zachowek przedawnia się z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu lub otwarcia spadku (art. 1007 KC). Termin biegnie od otwarcia spadku po pierwszym spadkodawcy — nie po osobie pośredniej.
Dziedziczysz roszczenie w takim udziale, w jakim dziedziczysz po uprawnionym. Jeśli dziedziczyłeś po ojcu w ½ — przysługuje Ci połowa jego roszczenia o zachowek.
Pamiętaj o warunku z art. 1002 KC. Roszczenie przechodzi tylko na tych spadkobierców uprawnionego, którzy sami należą do kręgu uprawnionych do zachowku po pierwszym spadkodawcy. Jeśli ten warunek nie jest spełniony — roszczenie nie przechodzi.
Ustal wiek i stan zdrowia pierwszego uprawnionego w chwili śmierci pierwszego spadkodawcy. Wiek emerytalny lub trwała niezdolność do pracy podnoszą zachowek z ½ do ⅔ udziału — co może istotnie zwiększyć odziedziczone roszczenie.

FAQ

Czym jest zachowek dziedziczony z art. 1002 KC? Zachowek dziedziczony to roszczenie o zachowek, które przysługiwało osobie uprawnionej za życia, ale nie zostało przez nią zaspokojone. Po jej śmierci roszczenie wchodzi do masy spadkowej i przechodzi na jej spadkobierców — pod warunkiem że sami należą do kręgu uprawnionych do zachowku po pierwszym spadkodawcy (art. 1002 KC).

Czy uprawniony musiał wytoczyć powództwo o zachowek za życia, żeby jego spadkobiercy mogli dochodzić tego roszczenia? Nie. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 28 kwietnia 2010 r. (sygn. akt III CSK 143/09) wprost stwierdził, że na dziedziczenie roszczenia o zachowek nie ma wpływu kwestia wytoczenia powództwa za życia uprawnionego. Wystarczy, że roszczenie istniało i nie zostało zaspokojone.

Kto może dziedziczyć roszczenie o zachowek? Tylko ci spadkobiercy uprawnionego, którzy sami należą do kręgu uprawnionych do zachowku po pierwszym spadkodawcy — czyli są jego zstępnymi, małżonkiem lub rodzicami (art. 991 § 1 KC w zw. z art. 1002 KC). Dalsi krewni, choćby dziedziczyli po uprawnionym, roszczenia nie nabywają.

W jakiej wysokości dziedziczy się roszczenie o zachowek? W takim udziale, w jakim dziedziczyło się po uprawnionym. Jeśli dziedziczyłeś po ojcu w ½ — przysługuje Ci połowa jego roszczenia o zachowek po matce.

Kiedy przedawnia się dziedziczone roszczenie o zachowek? Roszczenie o zachowek przedawnia się z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu lub od dnia otwarcia spadku (art. 1007 KC). Termin liczy się od otwarcia spadku po pierwszym spadkodawcy — nie od śmierci osoby, po której dziedziczymy roszczenie.

Zapraszamy do kontaktu

Jeśli podejrzewasz, że Twój rodzic miał niezaspokojone roszczenie o zachowek — i sam należysz do kręgu uprawnionych po tym samym spadkodawcy — możliwe, że odziedziczyłeś to roszczenie. Zapraszamy do konsultacji: pomożemy ustalić, czy i w jakiej wysokości przysługuje Ci zachowek dziedziczony.

Kancelaria Prawna Kowalak Jędrzejewska i Partnerzy Radca Prawny Bartosz Kowalak, Adwokat Michalina Koligot ul. Mickiewicza 18a/3, 60-834 Poznań Tel.: +48 61 222 49 63 www.prawospadkowepoznan.pl

Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Każda sprawa spadkowa wymaga indywidualnej analizy okoliczności faktycznych i prawnych. Kancelaria nie ponosi odpowiedzialności za działania podjęte wyłącznie na podstawie informacji zawartych w artykule.

Źródła

Kodeks cywilny: art. 991 § 1, art. 993, art. 995 § 1, art. 996, art. 1002, art. 1007
Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 28 kwietnia 2010 r., sygn. akt III CSK 143/09
Wyrok Sądu Okręgowego w Poznaniu z dnia 20 czerwca 2018 r., sygn. akt XII C 19/17