Zapis czy powołanie do spadku? Jak sąd interpretuje testament, który nie używa słowa „spadkobierca”

Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. W sprawach indywidualnych zalecamy konsultację z radcą prawnym lub adwokatem.

Mężczyzna napisał odręcznie: „zrzekam się po śmierci z mojej połowy mieszkania oraz wszystkich przedmiotów w tym mieszkaniu na rzecz mojej żony”. Nie użył słowa „testament”. Nie napisał „powołuję do spadku”. Sąd Rejonowy uznał, że to powołanie do całości spadku — i żona odziedziczyła wszystko. Sąd Okręgowy w Poznaniu w postanowieniu z dnia 27 maja 2014 r. (sygn. XV Ca 334/14) orzekł inaczej: to był zapis, nie powołanie do spadku — bo w chwili sporządzenia testamentu mężczyzna był właścicielem nieruchomości wartej 70 000 zł, której w testamencie nie uwzględnił. Mieszkanie nie wyczerpywało prawie całego spadku. Żona nie dziedziczyła testamentowo. Dziedziczyli ustawowo wszyscy.

Spis treści

Problem interpretacyjny — testament bez słowa „spadkobierca”
Dwie możliwości: zapis zwykły albo powołanie do spadku
Art. 961 k.c. — reguła interpretacyjna dla testamentów rozrządzających przedmiotami
Kluczowe kryterium: czy przedmioty wyczerpują prawie cały spadek?
Stan majątku z chwili sporządzenia testamentu — nie z chwili śmierci
Dlaczego nieruchomość w N. przesądziła o wyniku sprawy?
Argumentacja Sądu Rejonowego — i dlaczego Sąd Okręgowy jej nie podzielił
Konsekwencja: dziedziczenie ustawowe zamiast testamentowego
Praktyczne znaczenie rozróżnienia między zapisem a powołaniem
FAQ

Problem interpretacyjny — testament bez słowa „spadkobierca”

Prawo spadkowe nie wymaga, by testator używał precyzyjnej terminologii prawniczej. Kodeks cywilny w art. 948 nakazuje tłumaczyć testament tak, by zapewnić możliwie najpełniejszą realizację woli spadkodawcy. Laik sporządzający testament własnoręczny może użyć dowolnych słów — byleby wyraził swoją wolę dostatecznie jasno.

Problem pojawia się wtedy, gdy wola testatora jest wyrażona w sposób, który mieści się między dwoma różnymi instytucjami prawnymi — zapisem zwykłym i powołaniem do spadku. Różnica między nimi jest fundamentalna: powołanie do spadku czyni osobę następcą prawnym pod tytułem ogólnym (odpowiada za długi, dziedziczy udział w całym majątku), podczas gdy zapis tworzy jedynie wierzytelność pieniężną lub obowiązek przeniesienia konkretnej rzeczy.

W sprawie rozpoznanej przez Sąd Okręgowy w Poznaniu (sygn. XV Ca 334/14) W. K. napisał odręcznie: „zrzekam się po mojej śmierci z mojej połowy mieszkania oraz wszystkich przedmiotów w tem mieszkaniu na rzecz mojej żony L. K., ponieważ pieniądze na wykup tego mieszkania pochodzą z książeczki mieszkaniowej założonej w 1978r. żony L. K.” Jednocześnie wydziedziczył dzieci z pierwszego małżeństwa.

Sąd stanął przed pytaniem: czy to rozrządzenie stanowi powołanie do spadku (żona dziedziczy cały majątek), czy zapis (żona ma roszczenie o przeniesienie prawa do mieszkania i ruchomości, ale majątek dziedziczy się ustawowo)?

Dwie możliwości: zapis zwykły albo powołanie do spadku

Polskie prawo spadkowe przewiduje dwie zasadniczo odmienne formy testamentowego rozrządzenia majątkiem:

Powołanie do spadku (art. 959 k.c.) — testator wskazuje osobę, która po jego śmierci stanie się jego następcą prawnym pod tytułem ogólnym. Spadkobierca wstępuje we wszystkie prawa i obowiązki majątkowe spadkodawcy, odpowiada za długi spadkowe, nabywa majątek jako całość lub ułamkową jego część.

Zapis zwykły (art. 968 k.c.) — testator zobowiązuje spadkobiercę (ustawowego lub testamentowego) do spełnienia określonego świadczenia majątkowego na rzecz wskazanej osoby. Zapisobierca nie jest spadkobiercą — ma jedynie wierzytelność wobec spadkobiercy o przeniesienie własności rzeczy, zapłatę kwoty pieniężnej lub inne świadczenie.

Różnica ta ma doniosłe konsekwencje praktyczne. Przy powołaniu do spadku — osoba obejmuje cały majątek i odpowiada za długi. Przy zapisie — osoba otrzymuje konkretne przysporzenie, ale nie dziedziczy, nie odpowiada za długi spadkowe, a majątek (poza przedmiotem zapisu) trafia do spadkobierców ustawowych lub innych testamentowych.

Ustawodawca dostrzegł, że testatorzy — szczególnie sporządzający testamenty własnoręcznie bez pomocy prawnika — często rozrządzają konkretnymi przedmiotami, nie myśląc o precyzyjnym określeniu tytułu nabycia. Dlatego wprowadził art. 961 k.c. jako normę interpretacyjną dla takich sytuacji.

Art. 961 k.c. — reguła interpretacyjna dla testamentów rozrządzających przedmiotami

Artykuł 961 Kodeksu cywilnego stanowi:

„Jeżeli spadkodawca przeznaczył oznaczonej osobie w testamencie poszczególne przedmioty majątkowe, które wyczerpują prawie cały spadek, osobę tę poczytuje się w razie wątpliwości za spadkobiercę powołanego do całości spadku. Jeżeli takie rozrządzenie testamentowe zostało dokonane na rzecz kilku osób, osoby te poczytuje się w razie wątpliwości za powołane do całości spadku w częściach ułamkowych odpowiadających stosunkowi wartości przeznaczonych im przedmiotów.”

Przepis ten jest normą interpretacyjną — stosuje się go wyłącznie w razie wątpliwości. Sąd Okręgowy w Poznaniu w omawianym postanowieniu podkreślił, że reguła ta „opiera się na założeniu, że przeznaczenie określonej osobie przedmiotów majątkowych wyczerpujących prawie cały spadek jest przejawem woli uczynienia tej osoby swoim następcą prawnym pod tytułem ogólnym”.

Zastosowanie art. 961 k.c. wymaga zatem spełnienia dwóch warunków łącznie:

Warunek pierwszy — testator rozrządził poszczególnymi przedmiotami majątkowymi, a nie ułamkową częścią spadku.

Warunek drugi — te poszczególne przedmioty wyczerpują prawie cały spadek.

Jeżeli oba warunki są spełnione i istnieje wątpliwość co do charakteru rozrządzenia — sąd może uznać je za powołanie do spadku. Jeżeli natomiast wskazane przedmioty nie wyczerpują prawie całego spadku — rozrządzenie jest zapisem, a majątek dziedziczy się ustawowo.

Kluczowe kryterium: czy przedmioty wyczerpują prawie cały spadek?

W omawianej sprawie W. K. w testamencie wskazał prawo do mieszkania i ruchomości w nim się znajdujące. Nie wskazał nieruchomości gruntowej położonej w N. o powierzchni 986 m², którą w chwili sporządzenia testamentu posiadał i którą sprzedał w dniu 26 maja 2000 r. za kwotę 70 000 zł.

Sąd Okręgowy w Poznaniu wskazał, że przy ocenie, czy wskazane przez spadkodawcę przedmioty wyczerpują prawie cały spadek, decydujące znaczenie ma ich wartość w stosunku do wartości całego majątku. Jeżeli inne składniki majątkowe mają istotną wartość — wskazane w testamencie przedmioty nie wyczerpują prawie całego spadku i rozrządzenie jest zapisem, nie powołaniem.

W tej sprawie nieruchomość w N. miała wartość 70 000 zł — i była to wartość niebagatelna. Sąd Okręgowy stwierdził wprost: „nie sposób przyjąć, by nie posiadał on wiedzy o tym swoim składniku majątkowym i by udział w tej nieruchomości nie miał istotnej wartości”. Skoro nieruchomość ta istniała w majątku W. K. w chwili sporządzania testamentu i miała znaczną wartość — prawo do mieszkania nie wyczerpywało prawie całego spadku. Rozrządzenie testamentowe miało zatem charakter zapisu, nie powołania do spadku.

Stan majątku z chwili sporządzenia testamentu — nie z chwili śmierci

Fundamentalną zasadą przy stosowaniu art. 961 k.c. jest to, że porównania wartości przedmiotów testamentowych do wartości całego spadku dokonuje się według stanu majątku z chwili sporządzenia testamentu — nie z chwili śmierci spadkodawcy.

Sąd Okręgowy w Poznaniu powołał się na utrwalone orzecznictwo Sądu Najwyższego: uchwałę z dnia 16 września 1993 r. (III CZP 122/93), postanowienie z dnia 28 października 1997 r. (I CKN 276/97, OSNC 1998/4/63) oraz postanowienie z dnia 23 stycznia 2008 r. (V CSK 378/07). We wszystkich tych orzeczeniach Sąd Najwyższy konsekwentnie przyjmował, że miarodajny jest stan majątku z daty testowania.

Zasada ta ma istotne konsekwencje praktyczne. Jeżeli w chwili sporządzenia testamentu spadkodawca posiadał znaczny majątek poza testamentowo wskazanymi przedmiotami — nawet jeżeli do chwili śmierci majątek ten roztrwonił, sprzedał lub rozdał — rozrządzenie testamentowe nadal traktowane jest jako zapis, nie powołanie do spadku.

W omawianej sprawie: w chwili sporządzania testamentu (9 stycznia 2000 r.) W. K. posiadał zarówno prawo do mieszkania, jak i nieruchomość w N. wartą 70 000 zł. Fakt, że nieruchomość została sprzedana w maju 2000 r. — kilka miesięcy po sporządzeniu testamentu — nie miał znaczenia dla oceny charakteru rozrządzenia testamentowego.

Dlaczego nieruchomość w N. przesądziła o wyniku sprawy?

Sąd Rejonowy uznał, że W. K. w chwili sporządzania testamentu miał już stanowczą decyzję o sprzedaży działki i przeznaczeniu pieniędzy dla synów — zatem nieruchomość nie powinna być brana pod uwagę przy ocenie czy prawo do mieszkania wyczerpuje prawie cały spadek.

Sąd Okręgowy w Poznaniu odrzucił tę argumentację jako nieprzekonującą z kilku powodów:

Po pierwsze — umowa sprzedaży z dnia 26 maja 2000 r. nie była poprzedzona umową przedwstępną. Brak jakiegokolwiek formalnego zobowiązania do sprzedaży. Sama intencja — nawet gdyby była stanowcza — nie oznaczała, że nieruchomość przestała istnieć w majątku spadkodawcy w dniu testowania.

Po drugie — teza o zamiarze rozliczenia się z synami opierała się wyłącznie na zeznaniach wnioskodawczyni L. K., która „nie tylko była zainteresowana tym ustaleniem, ale wcześniej nieprawdziwie zeznała, że to mieszkanie o którym mowa w testamencie to jest właściwie wszystko co mąż posiadał”. Sąd zakwestionował wiarygodność tych zeznań.

Po trzecie — pieniądze ze sprzedaży nieruchomości trafiły do synów dopiero w 2006 r. — czyli sześć lat po sprzedaży i sześć lat po sporządzeniu testamentu. Sąd Okręgowy uznał, że „teza o zamiarze rozliczenia się z synami nie wytrzymuje krytyki skoro owo rozliczenie nastąpiło dopiero w 2006r.”

Po czwarte — sama treść testamentu przemawiała za tym, że W. K. chciał uregulować wyłącznie kwestię mieszkania. Wydziedziczenie dzieci dotyczyło wyłącznie mieszkania, a uzasadnieniem była książeczka mieszkaniowa żony. To wskazuje, że testator myślał o konkretnym składniku majątku, nie o całości.

Argumentacja Sądu Rejonowego — i dlaczego Sąd Okręgowy jej nie podzielił

Sąd Rejonowy zastosował inną metodę wykładni: przyznał prymat najbardziej prawdopodobnej woli spadkodawcy. Skoro W. K. chciał, by po jego śmierci żona otrzymała wszystko co pozostało (po planowanej sprzedaży nieruchomości i rozdaniu pieniędzy synom) — rozrządzenie testamentowe powinno być traktowane jako powołanie do całości spadku.

Sąd Okręgowy uznał tę wykładnię za błędną z fundamentalnego powodu: art. 961 k.c. jest normą interpretacyjną, którą stosuje się wyłącznie wtedy, gdy przedmioty testamentowe wyczerpują prawie cały spadek i istnieje wątpliwość. Jeżeli warunek wyczerpania prawie całego spadku nie jest spełniony — norma interpretacyjna nie ma w ogóle zastosowania, niezależnie od domniemanej woli testatora.

Sąd Okręgowy podkreślił: „Argumentacja Sądu Rejonowego co do zamiaru spadkodawcy sprzedaży działki już w chwili sporządzania oświadczenia z dnia 9 stycznia 2000r. i przeznaczenia uzyskanych środków na rzecz synów nie jest natomiast przekonująca.”

Cała metodologia Sądu Rejonowego — oparta na rekonstrukcji woli testatora w oparciu o zeznania zainteresowanej wnioskodawczyni — nie mogła zastąpić obiektywnej oceny składu majątkowego w chwili testowania.

Konsekwencja: dziedziczenie ustawowe zamiast testamentowego

Uznanie rozrządzenia za zapis — nie powołanie do spadku — oznaczało, że W. K. nie powołał żadnego testamentowego spadkobiercy. Testament zawierał wyłącznie zapis i wydziedziczenie dzieci. Przy braku testamentowego powołania do spadku — zastosowanie miało dziedziczenie ustawowe.

Sąd Okręgowy stwierdził dziedziczenie ustawowe: żona L. K. — ¼ część, syn Z. K. — ¼ część, syn Z. K. (1) — ¼ część (przy czym ten syn już nie żył, jego udział przejął jego następca), córka E. K. — ¼ część. Każde z trojga dzieci i żona dziedziczyło po ¼ — wprost (bez dobrodziejstwa inwentarza, bo nikt nie złożył oświadczenia).

Żona, która na podstawie orzeczenia Sądu Rejonowego była jedyną spadkobierczynią — przy orzeczeniu Sądu Okręgowego odziedziczyła tylko ¼. Wydziedziczenie dzieci przez W. K. miało znaczenie wyłącznie dla zachowku — nie dla samego dziedziczenia, bo dotyczyło tylko mieszkania.

Praktyczne znaczenie rozróżnienia między zapisem a powołaniem

Omawiane orzeczenie pokazuje, że precyzja w sporządzaniu testamentu ma fundamentalne znaczenie. Kilka praktycznych wniosków:

Jeżeli chcesz uczynić kogoś jedynym spadkobiercą — użyj wyraźnych słów powołania do spadku: „Powołuję moją żonę X do całości spadku” lub „Ustanawiam moją żonę X moim jedynym spadkobiercą”. Unikaj formułowania rozrządzeń wyłącznie jako przekazania konkretnych przedmiotów.

Jeżeli chcesz zapisać komuś konkretną rzecz — użyj formuły zapisu: „Zobowiązuję mojego spadkobiercę do przeniesienia na rzecz żony X prawa własności lokalu nr Y”. W ten sposób wyraźnie sygnalizujesz, że jest to zapis, nie powołanie.

Nie pomijaj istotnych składników majątkowych — jeżeli posiadasz nieruchomość, oszczędności, papiery wartościowe — testament sporządzony wyłącznie co do jednego składnika może być uznany za zapis, co prowadzi do dziedziczenia ustawowego co do reszty majątku.

Skonsultuj treść testamentu z prawnikiem — notarialny testament eliminuje ryzyko wątpliwości interpretacyjnych, bo notariusz dba o precyzję rozrządzeń. Testament holograficzny sporządzony bez pomocy prawnika łatwo może zawierać sformułowania, których skutki będą inne niż zamierzał testator.

FAQ

Czy testament musi zawierać słowo „powołuję” lub „ustanawiam”, żeby skutecznie powołać do spadku?
Nie — prawo nie wymaga użycia konkretnych słów. Sąd dokonuje wykładni woli testatora. Jeżeli jednak testator rozrządza wyłącznie konkretnymi przedmiotami bez wyraźnego powołania, powstaje ryzyko zakwalifikowania rozrządzenia jako zapisu, szczególnie gdy wskazane przedmioty nie wyczerpują prawie całego spadku.

Co się dzieje z majątkiem, którego testator nie uwzględnił w testamencie?
Składniki majątkowe nieobjęte testamentem (lub objęte jedynie zapisem) dziedziczone są ustawowo. Jeżeli testator nie powołał żadnego spadkobiercy testamentowego — całość majątku dziedziczy się ustawowo, niezależnie od tego, co było w testamencie.

Czy wydziedziczenie dzieci w testamencie oznacza, że nie dziedziczą ustawowo?
Nie — wydziedziczenie (art. 1008 k.c.) pozbawia wyłącznie prawa do zachowku. Nie wyklucza dziedziczenia ustawowego jako takiego. W omawianej sprawie dzieci, mimo wydziedziczenia, odziedziczyły ustawowo po ¼ — bo wydziedziczenie straciło praktyczne znaczenie przy braku testamentowego spadkobiercy.

Czy można zaskarżyć postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku, jeżeli sąd błędnie zakwalifikował rozrządzenie jako zapis lub powołanie?
Tak — postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku podlega zaskarżeniu apelacją. Ponadto możliwe jest późniejsze uchylenie lub zmiana prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku w oparciu o art. 679 k.p.c. — jeżeli ujawnią się nowe fakty lub dowody wskazujące, że spadkobiercą jest inna osoba.

Zapraszamy do kontaktu z Kancelarią w sprawach dotyczących testamentów i prawa spadkowego.

Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Stan prawny na datę publikacji.